Ngọn cỏ gió đùa - Thơ Ngu Uyên

    Ngọn Cỏ Gió Đùa

     Lăn tăn ngọn cỏ gió đùa

Sương khuya ướt sớm nắng mưa dãi dầu

     Cỏ cong không biết vì đâu

Bởi thân mảnh khảnh hay sầu đa mang

     Cỏ xanh cho đến lúc vàng

Chẳng cần nâng đỡ chẳng màng chở che

     Từ xa gió thoảng đi về

Để nghe cỏ hát vỗ về yêu thương...

                 Ngu Uyên

            Tháng 06/2014 

Bệnh đau thắt lưng - Chu Tất Tiến

BỆNH ĐAU THẮT LƯNG CÓ TRỊ ĐƯỢC KHÔNG?

Chu Tất Tiến

Có lẽ “Bệnh Đau Thắt Lưng” là căn bệnh gây khó chịu và phiền toái nhất của tuổi trung niên và tuổi già. Theo tài liệu trên Internet, ở nước Mỹ có tới 90% người đã từng bị đau thắt lưng. Hơn 50% bị đau nhiều lần và điều phiền nhất là tới 85% người bị đau mà không tìm ra cách chữa bệnh.  Mỗi năm, nước Mỹ này tốn tới 50 tỷ đô la cho việc điều trị bệnh đau thắt lưng, từ thuốc uống, thuốc chích, đến “vật lý trị liệu” và giải phẫu. Tuy căn bệnh này không làm chết người và cũng không bắt người bệnh phải uống thuốc hàng ngày như các bệnh cao mỡ, cao máu, yếu tim.. nhưng mỗi khi “trái gió, trở trời”, hoặc vô ý mà vặn mình sai, thì căn bệnh lại ập đến, làm mọi sinh hoạt hàng ngày phải ngưng lại, gây nên một nỗi bực bội, chán đời vô cùng, không kể những phụ nữ mang thai hoặc sau khi sinh, thường bị đau thắt lưng mỗi khi đứng lên hay cử động mạnh. Những người đau thắt lưng kinh niên lê cái thân đi khám bệnh thì lần nào cũng như lần ấy, chỉ nhận được viên thuốc giảm đau như Tylenol, Ibuprofen, Motrin, Aleve, hoặc Celebrex và lời khuyên phải đi chụp X-Ray hoặc MRI xem có chấn thương hoặc có “gai” nơi đốt xương chữ “L” nào không, có bị “đĩa” xương nào thoát ra khỏi vị trí không. Có người đau lưng lại được cho uống thuốc trị bệnh căng thẳng “Stress” vì buồn bã và lo lắng thường xuyên cũng có thể làm đau thắt lưng. Nếu cơn đau lan xuống mông và chân làm cho mất khả năng đi đứng, thì được đề nghị giải phẫu. Trường hợp phải giải phẫu thì chỉ có 50% hy vọng khỏi đau, và 50% bị liệt, ngồi xe lăn mà vẫn không hết đau. Người đau quá thì năn nỉ “bác sĩ có thuốc gì chích cho tôi một mũi cho đỡ đau không?” Yêu cầu này lúc được đáp ứng, nhưng cũng có lúc không. Có người chấp nhận giải phẫu nhưng Bảo Hiểm lại từ chối vì vẫn đi bộ được một, hai “b-lốc” đường không cần gậy chống. Có người xin làm “Therapy” nhưng đôi khi bảo hiểm hay “Medicare” cũng từ chối. Thôi, vậy chỉ còn cách an ủi “số mệnh đã an bài”. Cố gắng chịu đựng cho đến hết đời. Đau khổ nhất là những ông trung niên và những ông bắt đầu bước vào tuổi lão niên vẫn đang tràn đầy sinh lực yêu đương mà bị đau lưng…

Cá nhân người viết cũng là một “bệnh nhân” của cơn đau thắt lưng kinh niên, mãn tính.  Hai đĩa sụn bị chấn thương, lệch ra khỏi vị trí, bởi những lần đấu võ từ hồi trẻ, gẫy lưng nằm bệnh viện hai lần, mỗi lần cả tháng trời. Mấy đốt khác cong cong có thể vì những năm còn thanh niên, thích cong người trên xe gắn máy mà phóng… Các sự lệch lạc đó đã được tuổi xuân cho thông qua, không gây phiền hà nhiều, nhưng khi tuổi già đến, thì chúng nhào lên, đòi lại sự “công bằng” qua những cơn đau tấm tức, hạn chế nhiều loại cử động và đôi khi làm cho chân phải bị tê liệt đi, không nhấc nổi lên nếu ngồi làm việc trước máy ‘computer” khoảng 1 tiếng đồng hồ liên tục mà quên không ngồi thẳng lưng!

Vì thế, bài viết này chỉ mong giúp “giảm đau” cho những quý vị “đồng bệnh tương lân”, biết đâu, với những trường hợp nhẹ, thì sẽ hết đau luôn, tìm lại niềm vui và nụ cười đã tắt “khi cơn đau lên đầy, thì người như chới với”…

1-Điều KHÔNG nên làm:

-Ngồi cong lưng về đằng trước khi đánh máy, làm việc trước “computer”, khi ăn uống, lái xe…

-Ngủ trên nệm mềm, cả cái lưng cong lại, lọt xuống nệm.

-Ngồi trên sa-lông mềm để coi truyền hình, nói chuyện với bạn bè.

-Cúi xuống nhấc đồ vật nặng lên bằng cái lưng, nghĩa là cong người xuống nhấc vật nặng. Các ông đau lưng tuyệt đối không được nổi hứng, cúi xuống bế bổng người yêu lên, cho dù người yêu chỉ dưới 100 lbs!

-Tăng trọng lượng vì càng mập, càng lên cân thì sức nặng của chính cơ thể càng đè xuống các đốt xương đã va chạm vào giây thần kinh, làm đau hoài luôn.

2-Điều NÊN làm:

-Lót một chiếc gối sau lưng khi lái xe, ngồi xe của bạn, để ấn cái lưng mình ra đằng trước cho dù là đi xe đời mới, sang trọng có đủ “nút” để thay đổi vị trí lưng, vì chúng hạn chế, không đủ “support” cho người đau lưng đâu. Nên lót một chiếc gối trên ghế làm việc của mình, sao cho lưng luôn thẳng góc hoặc hơi ngửa về đằng sau.

-Ngủ trên nệm cứng, không cần cứng quá như tấm phản, nhưng phải cứng đủ để lưng không chùng xuống khi ngủ. Nên nằm ngửa, hai tay xuôi hai bên, vừa có lợi là làm cho cơ thể hoàn toàn nghỉ ngơi, vừa làm cho lưng được duỗi ra. Nếu phối hợp với phương pháp thở thì trở thành “Thiền”, lợi cho trí óc rất nhiều. Không bao giờ ngủ ở sa-lông! Nếu “bà chủ” giận thì thà nằm dưới sàn còn hơn là nằm trên sa-lông, sáng dậy không nổi vì đau!

-Nếu phải ngồi ở sa-lông thì chọn chỗ góc ghế, nơi cứng nhất mà ngồi và nhớ luôn ngồi thẳng. Có thêm được một cái gối dưới lưng thì rất tốt.

-Khi cúi xuống nhấc vật nặng lên (bao gạo, bình nước, người yêu..) phải dùng sức mạnh của hai đầu gối và bắp thịt đùi, nghĩa là giữ lưng cho thẳng, từ từ “ngồi” xuống, nhắc vật nặng lên, rồi đứng thẳng lên cũng dựa vào sức của bắp thịt đùi, không phải bằng bắp thịt lưng.

3-Tập luyện:

Người đau lưng phải tập những bài tập này mỗi ngày. Nếu đang bị đau, các cơn đau sẽ dịu ngay sau khi tập chừng 15 phút mà không phải uống một viên thuốc nào.

1-Hu-la-húp: Hai tay chống vào cạnh sườn, xoay vòng bụng mình như khi chơi vòng Hu-la-húp vậy. Khi xoay vòng như thế, phải cố gắng làm một vòng tròn rộng tối đa, nghĩa là lúc đưa bụng tới trước thì ưỡn hết ra phía trước để cho xương sống được  bẻ dãn ra, ngược chiều với khuynh hướng của mình là hay ngồi cong người về phía trước. Chú ý là trong khi đang xoay, nếu có cảm giác đau nhói ở một bên, trái hay phải, thì nương nhẹ bên đó mà làm mạnh hơn bên kia. Thí dụ như thấy đau lói ở bên phải thì khi đưa vòng bụng qua tới cạnh bên phải thì làm nhẹ hơn là khi đưa vòng bụng qua bên trái. Trong khi xoay vòng như thế, nhớ điều quan trọng là hít thở thật chậm. Lý do: Động tác này giúp các khớp xương sống chuyển động đều, kích thích chất dịch tại các đầu xương cũng chuyển động, như khi ta cho dầu nhớt vào những khớp nối máy móc vậy.

2-Vươn người, kéo dãn xương: Đứng thoải mái, hai chân gần nhau, hít một hơi dài trong khi từ từ đưa hai tay lên trời, hai bàn tay ngửa lên trời, khi lên hết cỡ rồi thì cố đẩy hai bàn tay lên cao hơn nữa, trong lúc hai bàn chân cố bám chặt sàn, tưởng tượng như đang kéo dãn xương sống cho những khớp xương rời nhau ra. Lý do: Người ta càng lớn tuổi, xương càng thoái hóa, và vì sức hút của quả đất, cho nên các khớp xương dần dần sụp xuống, dính vào nhau, các miếng sụn từ từ bẹp đi, cho nên chiều cao của người lớn tuổi bao giờ cũng thấp hơn thời trẻ. Vì sự thoái hóa của xương như thế, nên có thể hình thành các “mụt” xương (spur) nhô ra giống như những mụn nhọt khác trên da, nhưng vì là xương nên chạm đến dây thần kinh gây nên đau nhức. Cũng có thể vì ngồi cong lưng về trước nhiều quá nên xương bị cong về phía trước. Cũng có thể vì té ngã, xương bị lệch, đụng chạm vào thần kinh. Nếu sự nhô ra của mụt xương nhiều thì sẽ kích thích cơn đau ở dây thần kinh chạy xuống đùi, nên thường cảm thấy đau bại một bên đùi, nhất là khi đứng dậy sau khi ngồi lâu. Người ta thường gọi cơn đau này là “đau thần kinh tọa”, rất khó lành, đôi khi phải giải phẫu mới hy vọng khỏi. Kết quả của những cuộc giải phẫu xương sống này cũng không thể được 100%, có trường hợp giải phẫu xong, là nằm liệt luôn.

3-Uốn lại xương lệch: Đứng thẳng, hai chân bằng nhau. Bước chân trái lên trước với một khoảng cách xa chân còn lại. Hai tay từ từ giơ lên đầu, đồng thời ưỡn bụng ra cho tới hết cỡ thì ngưng lại. Trong khi đưa hai tay lên đầu thì hít vào. Khi ngưng lại, thì nén hơi, đếm thầm chầm chậm trong miệng: 1, 2, 3. Hết số 3, thì rút chân trái về, buông hai tay xuống từ từ, và thở ra. Lại bước chân phải lên, làm giống như bên kia, ưỡn bụng về phía trước, hai tay để trên cao, hít vào, nén hơi và đếm 1, 2,3. Sau đó thì rút chân lại và đổi bên. Làm cả hai bên như thế, mỗi bên 5 lần sẽ bớt cơn đau ngay.

Mong rằng những bài tập này, nếu được chuyên cần khổ luyện, sẽ làm dứt các cơn đau lưng (từ nhẹ đến vừa) sau vài tháng và tim lại sinh lực đã thất thoát vì mấy cái “đĩa” lệch. Nếu phối hợp với phương pháp Thở dài và sâu, lại còn tăng cường được sinh hoạt óc não, chữa được bệnh Ưu phiền, căng thẳng (stress) một cách nhanh chóng không thể ngờ. Phương pháp này cũng tương tự như Yoga nhưng hiệu quả đặc biệt cho một phần cơ thể bị đau nhức.

Dĩ nhiên bài viết này chỉ là một sự góp ý với quý vị đau lưng, kết quả thì thay đổi tùy theo từng người, vì thế, người viết không mong có sự… đòi bồi thường nếu chẳng may mà việc tập luyện không đem lại kết quả như ý. Mà, nếu khi tập 1 tuần lễ mà không thấy bớt đau thì nên đến Bác Sĩ chuyên môn để chẩn bệnh.  

Chu Tất Tiến.

                                   KỆ THIỀN

Có ai tắm hai lần.

Trong cùng một dòng sông?

Dù vẫn là bờ sông,

Nơi hàng ngày vẫn lội?

Nước từ trên chẩy vội.

Mỗi sát na một khác.

Chỉ cần xa môt khắc.

Đã cách biệt muôn trùng.

Không hẹn ngày trùng phùng.

Bạn bè rồi cũng thế.

Gặp nhau rồi quạnh quẽ.

Chim trên trời cô lẻ.

Giữa thiên nhiên mênh mông.

Chẳng khác gì vợ chồng.

Gần nhau rồi cũng biệt.

Như dã tràng mải miết.

Lấp mãi lỗ vô cùng.

Ta đứng giữa không trung.

Cũng chỉ là hạt cát.

Nằm bên bờ biển mát.

Nhưng chẳng nghĩa lý chi.

Nếu không có tình si.

Trao cho người đồng loại.

Tình yêu còn mãi mãi.

Thân thể thì hư không.

Nếu yêu tận đáy lòng.

Thế gian này bất hoại.

Vậy, có chi tồn tại.

Ngoài tình yêu tha nhân?

Còn những chuyện phân vân.

Danh, Tiền, và nhan sắc.

Lúc còn rồi lúc mất.

Non trẻ rồi già mau.

Khỏe mạnh hay đớn đau.

Cũng chỉ là giai đoạn.

Niềm vui hay hoạn nạn.

Của tất cả con người.

Nên ta không bồi hồi.

Không buồn rầu, lo lắng.

Không càu nhàu, cắng đắng.

Cứ để đời trôi qua.

Mặc sự thế lìa xa.

Ta thung dung tự tại.

Sống với bản thân mình.

Hạnh phúc cũng nơi mình.

Ta như vầng mây xanh.

Bay lượn khắp thị thành.

An nhiên và giác ngộ.

Không sợ trước đồ sộ.

Không khinh rẻ nhỏ nhoi.

Ta chính là cuộc đời.

Tâm Ta và Thân Ta.

Đã thực sự chan hòa.

Trong trùng trùng hạnh phúc.

Chu Tất Tiến.

Khám phá ngôi mộ 4000 năm tuổi

Luxor, Ai Cập

Bởi: April Holloway, www.ancient-origins.net 22 Tháng Sáu, 2014 .

                                 

·                                  

Quần thể mộ Dra Abu el-Naga trên bờ Tây sông Nile, đối diện với thành phố hiện đại Luxor ở Thượng Ai Cập. (Deutsches Archäologisches Institut/DAI)

Các nhà khảo cổ Tây Ban Nha sau khi tiến hành khai quật tại thành phố Luxor Ai Cập đã phát hiện ra một ngôi mộ có kích thước lớn thuộc triều đại thứ 11. Điều này cho thấy ngôi mộ thuộc về một thành viên của gia đình hoàng gia hay những người giữ chức vị cao trong triều đình. Người ta mong đợi một nghiên cứu toàn diện về ngôi mộ để có thể đưa ra cái nhìn sâu sắc về giai đoạn quan trọng trong lịch sử Ai Cập cổ đại khi Thượng và Hạ Ai Cập thống nhất dưới sự cai trị của Pharaon.

Ngôi mộ 4.000 năm tuổi được tìm thấy trong nghĩa trang Dra Abu el-Naga, nằm trên bờ Tây sông Nile trong thành phố cổ Thebes, ngày nay là Luxor. Hài cốt đã được tìm thấy rải rác xung quanh các hầm chôn cất, ở đoạn cuối lối đi vào có chiều dài 20 mét dưới mặt đất. Ngôi mộ cũng chứa đồ gốm có niên đại triều đại thứ 17 ước tính khoảng 400 năm sau đó, điều đó cho thấy ngôi mộ đã được tái sử dụng.

“Các kích thước đều lớn, không còn nghi ngờ rằng ngôi mộ thuộc về một thành viên của gia đình hoàng gia hay một cận thần quyền cao chức trọng”- theo một bài báo xuất bản thứ hai của Jose Galan, người đứng đầu khai quật dự án Djehuty.

Galan cho rằng ngôi mộ trong nghĩa trang Dra Abu el-Naga ghi niên đại triều đại thứ 11 (c 2125 đến 1991 BC), đó là thời kỳ Thượng và Hạ Ai Cập đã thống nhất, sau đó là thời đại thống trị và phân quyền của Pharaon sau sự sụp đổ của Cựu Vương quốc (Old Kingdom).

Nghĩa trang Dra Abu el-Naga là một trong những nghĩa trang lâu đời nhất của Ai Cập cổ đại; nó được sử dụng như một nơi chôn cất gần như liên tục giữa thời trung Vương quốc (Middle Kingdom) và đầu giai đoạn Thiên Chúa giáo (Coptic), kéo dài khoảng 2.500 năm. Cho đến nay, hơn 160 ngôi mộ hoàng gia, các vị chức sắc, quan chức và linh mục đã được phát hiện. Dra Abu el-Naga mang ý nghĩa của một khu chôn cất linh thiêng, sự linh thiêng tăng lên cùng với sự hiện diện của phức hệ ngôi mộ hoàng gia, chủ yếu do vị trí của nó trực tiếp đối diện với đền Karnak – ngôi đền được biết là trung tâm thờ cúng chính của Amun từ vương triều Trung Vương quốc và trở thành một trong những ngôi đền quan trọng nhất của Ai Cập cổ đại trong thời Tân Vương quốc (New Kingdom).

Cây chúc chỉ (từ Zing.vn)

Cây sắp tuyệt chủng hồi sinh giúp nông dân Bảy Núi hốt bạc

Chúc chỉ cho trái mỗi năm một lần vào mùa mưa với số lượng khiêm tốn, nên loại đặc sản này có giá bán cao (gấp 5-6 lần cây cùng họ là chanh), cho thu nhập hàng triệu đồng mỗi cây.

Phóng to

Trái chúc được xem là đặc sản của vùng Bảy Núi, An Giang, trồng nhiều ở hai huyện Tri Tôn và Tịnh Biên. Hiện nay, trái này có giá cao gấp 5-6 lần chanh.

Cùng họ với chanh nhưng chúc lại có vỏ xù xì, vị chua dùng để lấy nước, đặc biệt có mùi thơm giữ rất lâu. Tiếng Khmer gọi là Kôt–sôt, một loài cây đặc hữu của các huyện miền núi.

Hiện trái chúc bước vào mùa thu hoạch rộ nên giá bán chỉ từ 70.000 đến 80.000 đồng/kg. Còn vào thời điểm nghịch vụ, những tháng nắng, giá lên 130.000 đến 140.000 đồng/kg.

Chúc rất dễ trồng, không cần chăm sóc vẫn phát triển tốt. Đây là cây có múi thích nghi tốt trong thời kỳ biến đổi khí hậu khắc nhiệt. Cây chúc trồng từ 5-8 năm mới thu hoạch, và mỗi năm chỉ cho trái 1 lần vào mùa mưa, với năng suất khoảng 30 đến 50kg/cây (khoảng 8-10 trái/kg). Cây chúc càng lâu năm trái càng sai.

Chị Lê Thị Lụa, ở ấp Chân Cô, xã An Cư, huyện Tịnh Biên, chủ vườn chúc 15 năm tuổi, cho biết, cứ vào mùa mưa cây bắt đầu ra hoa và cho trái rất sai. Bình quân mỗi cây chị thu 40 kg trái, tương đương gần 3 triệu đồng.

Theo chị Lụa, ngoài việc bán trái, lá chúc cũng được săn mua, với giá 220.000 đến 250.000 đồng/kg. Những cây chúc loại cổ thụ trên 10 năm cũng được giới chơi kiểng săn mua, giá từ 5 đến 10 triệu đồng, loại 2 năm tuổi giá dao động khoảng 300.000 đến 600.000 đồng/cây.

Ông Chau Seul, ở xã Lương Phi, huyện Tri Tôn, trồng 30 gốc chúc đang thu hoạch, cho biết cây này hợp với đất đồi núi và không phải chăm sóc nhiều. Vụ này, ông bán được 50 triệu đồng,

Cây chúc thường được người dân Bảy Núi trồng phía trước nhà, vừa lấy lá để chế biến món ăn, vừa xua đuổi, tránh rắn bò vào nhà. Trái chúc ngoài giải khát còn nằm trong 4 vị thuốc để trị rắn cắn. Đây đang là cây được nhiều công ty ở TP.HCM và Đồng Tháp đến xin bao tiêu lá và trái để sản xuất dược liệu.

Ngoài ra, phụ nữ vùng này vẫn lấy trái chúc gội đầu cho mượt tóc.

Đặc biệt, với trâu bò bệnh, không ăn được thì trái này sẽ được vắt nước vào miệng trị bệnh rất hiệu quả. Những người nuôi cá cũng sử dụng lá giã nát rồi cho xuống đáy ao hồ để cho cá khoẻ mạnh, chóng lớn.

Cây đặc sản vùng biên này còn chế biến rất nhiều món ăn, như cháo bò vắt nước trái chúc, gà hấp lá chúc, cháo gà lá chúc, bò nướng lá chúc, cá lóc hấp lá chúc… Chính nhờ vậy mà cây chúc, vốn là một loài cây rừng sắp tuyệt chủng lại có dịp hồi sinh và ngày càng được nhiều người quan tâm.

Ông Nguyễn Văn Hải ở vùng Bảy Núi mỗi năm ươm giống bán ra hàng ngàn cây, với giá từ 15.000 – 30.000đ/cây.

Ông Trần Văn Cường, Trường phòng Nông nghiệp và phát triển nông thôn huyện Tri Tôn cho biết,  huyện đã triển khai dự án trồng, bảo tồn và phát triển trước mắt 11 loại thảo dược trên tổng số 155 loài tại vùng Bảy Núi với qui mô rộng khắp, trong đó có chúc.

Ngoài ra, thân cây chúc có nhiều gai và khỏe, được Viện cây ăn quả miền Nam khảo sát và đánh giá là một loài cây chịu hạn rất tốt nên chọn làm gốc ghép cho các loại cây có múi khác.

Theo quan niệm từ xa xưa, người Khmer thường trồng chúc để ăn trái xua rắn và lấy lá làm thuốc. Ngày nay, loại cây này được trồng để làm giàu cho gia đình.

Ngọc Trinh

truyên thật ngắn của Đào Anh Dũng

                                    Một mẫu chuyện đời

Hồi tôi còn ở quê nhà, mỗi lần thấy tôi buồn vì những đụng chạm đắng cay với đời, cha tôi luôn an ủi, dạy tôi qua hai câu lục bát mộc mạc:

Cuộc đời như tấm gương soi

Ta cười, ta khóc nó noi theo liền.

Qua Mỹ, tôi học được thêm một câu cách ngôn để đối phó với những long đong buổi đầu. Nhớ hai câu thơ của cha, tôi chép nó thành hai câu văn vần như sau:

Khi đời cho trái chanh chua

Thêm đường pha uống, ta xua nỗi buồn.(*)

Lời dạy của cha và câu phương châm này đã giúp tôi vượt qua nhiều khó khăn nơi xứ người. Vì thế, tôi thường dùng ý tưởng ấy để khuyên lơn, giúp bạn bè của tôi lên tinh thần mỗi khi họ gặp những chuyện buồn lòng... Cho đến hôm kia, một người bạn hỏi ngược lại tôi trên điện thoại, “Nếu không có đường thì ta làm sao đây?”

Tôi cảm thấy hụt hẫng, thầm nghĩ đến nhóm từ ngữ mới “bótay.com” thời nay thiên hạ thường dùng trên mạng và tôi tự hỏi, “Không lẽ bạn bi quan đến thế sao? Hay là bạn bị bệnh trầm cảm?” Tôi lặng thinh, không biết nói gì để an ủi bạn đến khi nghe bạn cười thật to và nói trong máy:

“Nghĩ xa xôi rồi đó, phải không bạn hiền? Nếu không có đường thì ta pha chanh với nước lã, không tốn một xu nào mà lại được thưởng thức nước uống có mùi vị thơm ngon của chanh. Phải không nào?”

Tôi lại cảm thấy hụt hẫng vì bạn đã nói trúng tim đen của mình. Tôi cười thật giòn, trả lời bạn, “Trúng phóc! Hay quá, vậy mà tui nghĩ không ra chứ!” mà trong lòng thì khoan khoái vì bạn mình vẫn còn biết cười với tấm gương soi đời.

Ở đời, lắm khi cái “tha” là thầy của “ta”.

đàoanhdũng

đầu hè 2014

* When life gives you lemons, make lemonade.