Ảnh 2006
Chưa bao giờ có một cuộc chiến tranh như vậy. Trên youtube, người ta có thể xem cả ngàn video với những hình ảnh quay từ máy bay drone rượt đuổi và bắn chết binh lính. Ống kính ghi lại giây phút cuối cùng của đời họ, nét mặt đầy sợ hãi, tuyệt vọng, đớn đau.Tôi chăm chú nhìn từng khuôn mặt.
Cách đây 100 năm, gia đình ông nội tôi bị chia cắt trong cuộc nội chiến : ông tôi chiến đấu trong hàng ngũ hồng quân, còn ông bác, bạch quân. Hai anh em ruột trở thành thù địch. Nếu gặp nhau ở chiến trường, có lẽ họ đã bắn vào nhau. Một thế kỉ đã trôi qua. Lịch sử nước Nga, như con rắn cắn vào đuôi mình, qua mỗi thế hệ, con rắn nuốt thêm một khúc đuôi. Ngày nay, anh ruột tôi sống ở Moskva, ủng hộ « chiến dịch đặc biệt » chống bọn « Nazi Ukraina ».
Anh hơn tôi sáu tuổi. Năm tôi mười hai, anh đã là thi sĩ. Bạn bè anh đến chơi nhà, đọc thơ, bàn chuyện những tác giả bị cấm, trao đổi những sách báo chui. Tôi như một đứa trẻ vô hình, ngồi trong bếp, làm bài, không làm rộn các anh, chẳng ai để ý đến tôi cả.
Hai anh em viết thơ viết văn
Dưới chế độ xô viết độc thần, các anh họp thành một giáo phái tôn thờ những thần thánh bí mật của riêng mình. Khỏi cần nói, các bạn cũng hiểu là các vị thần vị thánh của anh tôi, ngay lập tức đã trở thành thần tượng của tôi. Nhờ đó, tôi đã phát hiện ra một hiện thực khác, ẩn nấp sau cuộc đời thường. Cuộc sống thường nhật của tôi là trường học, sân chơi, là những lời lải nhải dối trá của các cô giáo và đài truyền hình. Những tấm bích chương xấu xí, dán khắp thành phố, coi tôi là người xây dựng chủ nghĩa cộng sản, trong khi lời nói ngoài đường phố hay sân trường thì bẩn thỉu, buồn nôn. Thế mà bỗng nhiên, từ một thế giới khác, tôi được nghe những từ ngữ, tên tuổi khác. Dường như, lần đầu tiên trong đời, tôi cảm nhận được sự khác biệt giữa cái thật và cái giả, cái đúng và cái sai.
Loay hoay không biết ghép vần làm thơ, tôi bắt đầu viết tiểu thuyết trên trang vở học trò. Mẹ tôi thường nói thằng anh là nhà thơ, thằng em là nhà văn. Mẹ nói đùa thôi, nào ngờ đó là sự thực. Điều đó, mẹ đã không thể hiểu được. Bà đã chết vì ung thư trước ngày Liên Xô kết thúc, trước khi những tác phẩm đầu tiên của tôi được công bố.
Hồi đó tôi thuộc lòng các bài thơ của anh. Bây giờ tôi vẫn còn nhớ. Đối với tôi, đó không chỉ là những bài thơ. Ở trường, năm ấy tôi 15 tuổi, giáo sư môn văn tổ chức một đêm thơ dưới ánh nến. Mỗi người đọc những bài thơ mình ưa thích, có người đọc thơ của những tác giả gần như bị cấm, như Tsvetaïeva, Mandelstam, Goumilev. Tôi đọc thơ của anh tôi.
Năm tháng trôi qua, vòng bạn bè của anh bắt đầu để ý tới tôi và chấp nhận tôi vào nhóm. Những buổi « thứ năm » ấy đã trở thành trường đại học cho tôi. Đó là mảnh đất « tự do bí mật » của chúng tôi. Chúng tôi họp luân phiên ở nhiều nơi, thường xuyên là nhà anh tôi. Chúng tôi trao đổi cho nhau những sáng tác bị cấm, tổ chức những buổi thuyết trình, đọc và bình luận văn thơ của mỗi người.
Ngôi nhà của anh tôi mở cửa đón gió bốn phương. Tôi ở luôn đó cả ngày và đêm. Trong bếp, có thể gặp những người mình không chờ đợi : một sinh viên Canada chuyên về văn học slave, ngôi sao hippie Micha quần đỏ, hay một tù nhân vừa được trả tự do, tứ cố vô thân. Tôi đã nghe kể lại phải sống ra sao trong trại giam. Chúng tôi chuẩn bị đối phó với tình huống đi tù, chuyền tay nhau những bản cẩm nang “Đối phó khi bị hỏi cung”. Chuẩn bị là phải. Anh tôi bị bắt giam dưới thời Andropov. Tôi đi thăm anh ở trại Ivdel phía bắc núi Oural – tôi đã nói tới những chuyến đi này trong cuốn tiểu thuyết “La prise d’Izmail”.
Khi tự do trở thành hỗn loạn
Rồi Gorbatchev đã thay đổi tình hình đất nước, anh tôi được trả tự do, một cuộc sống hoàn toàn khác bắt đầu. Dường như sau 70 năm chế độ xô viết toàn trị, với Goulag và biển máu, đất nước đã tìm lại được cảm xúc, bỏ những hàng rào thép gai dọc theo biên giới và hòa nhập vào đại gia đình các dân tộc, trở lại với những giá trị nhân văn phổ quát. Song những năm tháng tự do đã biến thành những năm tháng biến động, hỗn loạn nên dân chúng đòi hỏi trật tự và một bàn tay sắt. Bàn tay ấy xuất hiện và chúng tôi chứng kiến đất nước quay trở lại những trại giam mà chúng tôi ngây thơ tưởng rằng đã vĩnh viễn thoát khỏi. Cái « vĩnh viễn » ấy chỉ kéo dài chưa tới hai thập niên.
Sang Thụy Sĩ rồi, tôi ngày càng ít liên lạc với anh tôi. Đôi lần trở lại Moskva, tôi vẫn ở nhà anh, căn hộ ồn ào. Anh chị có bốn con. Mọi người đều yêu thương Ignat, đứa con trai út. Hiền lành, trầm tư. Tôi cho cháu những bộ đồ chơi Lego phức tạp nhất, và Ignat lắp ghép hàng giờ những con tàu vũ trụ liên thiên hà và những quái vật khổng lồ.
Sáp nhập Crimée (Krưm), một kỷ nguyên mới, một cuộc chiến mới
Rồi tới Thế vận hội Sotchi. Tôi kêu gọi báo chí phương Tây tẩy chay, kêu gọi đoàn kết với những người xuống đường biểu tình phản đối một chế độ thối nát và đàn áp, thay vì đồng lõa với bọn ăn cướp đã bắt giữ nước Nga làm con tin. Anh tôi thì hoan hô Thế vận hội và thắng lợi của nước Nga – anh em chúng tôi không hiểu nhau nữa. Thay vì tẩy chay Thế vận hội, thế giới đã kéo nhau đông đủ tới Sotchi, nơi mà nhân viên FSB đánh tráo những ống xét nghiệm của các lực sĩ. Thụy Sĩ còn xây cả một ngôi nhà gỗ, ông tổng thống của nền dân chủ lâu đời nhất châu Âu tới tận nơi để liếm bốt Putin. Kết quả là ngay sau Sotchi, Putin đã thôn tính Crimée, chiến tranh bùng nổ.
Cả nước Nga phấn khởi : « Crimée là của chúng ta ! Crimée là của chúng ta ! ». Anh tôi không hiểu tại sao tôi không vui mừng chiến thắng lịch sử. Sau vụ Crimée năm 2014, anh em tôi đã trở thành hai người xa lạ. Nhưng tới ngày sinh nhật của mỗi người, chúng tôi vẫn chúc mừng nhau trên Facebook.
Sau ngày 24 tháng hai 2022, chúng tôi trở thành thù địch.
Khóa tập chơi cầu lông và khúc côn cầu trên bàn
Thomas Mann bảo vệ phẩm cách của ngôn ngữ và văn hoá Đức, nên ông đã chọn phe thù địch của Hitler. « Ở Lübeck, Hambourg, Cologne, Düsseldorf, dân chúng ngày càng nhiều người sẽ không còn chống lại Không quân Hoàng gia Anh, và khi nghe thấy tiếng máy bay Anh, họ sẽ chúc may mắn. » Những người Nga còn nặng lòng với tiếng Nga và văn hóa Nga cũng sẽ chúc tên lửa Ukraina thành công. Mấy năm gần đây, anh tôi quay trở lại mối đam mê thời trẻ là cầu lông. Khi cả thế giới bị sốc trước hình ảnh những xác người ở Boutcha và Irpin, thì trên trang Facebook, anh tôi mời tham gia khóa tập cầu lông.
Chép lại trang FB của anh :
« Khóa tập luyện sẽ có tất cả những gì hấp dẫn bạn:
mỗi ngày hai buổi tập
lý thuyết, hội thảo, những trò chơi trí tuệ về cầu lông
phòng ngủ tiện nghi, ăn ngon, ăn thả cửa
hồ bơi miễn phí
giải trí : tắm hơi, sân chơi, khúc côn cầu chơi trên bàn »
Khúc côn cầu trên bàn. Trời ạ.
Tôi không hiểu nổi.
Vì đâu nên nỗi ? Từ bao giờ, đưa đẩy thế nào mà anh thay đổi như vậy, và tại sao ? Đâu là điểm « bất khứ hồi » mà anh đã vượt qua, khiến anh em chúng tôi không còn hiểu nhau được nữa ?
Vì tất cả những điều ấy đã xảy ra, trong lịch sử đất nước Nga và trong gia đình chúng tôi. Ông nội đã cầm súng chống lại anh ruột trong cuộc nội chiến, ở tuổi 19. Còn anh em chúng tôi đã bước sang tuổi sáu mươi. Và cuộc chiến lại xảy ra, chiến tuyến xuyên ngang gia đình tôi.
Năm ngoái, cháu Ignat ký hợp đồng và ra trận giết người Ukraina. Người ta nói tuổi thọ trung bình của binh sĩ trong « chiến dịch đặc biệt » này là ba tuần. Cháu đã sống sót bốn tuần. Gia đình nhận được giấy báo tử, còn quan tài của cháu thì chính họ phải đi lĩnh về. Ignat lúc ấy 27 tuổi.
Cuộc chiến này do Putin châm ngòi. Nhưng đi giết người Ukraina rồi bị giết chết là cháu tôi. Tôi cố gắng hiểu. Mà bó tay.
Một tiểu luận linh cảm
Sau khi nước Nga của Putin xâm lược nước láng giềng độc lập, năm 2014, tôi đã viết một tiểu luận bàn về sự chọn lựa đối với một người Nga có con trai chết trận ở Ukraina, chọn lựa giữa hai sự thật. Sự thật thứ nhất, trên những trang báo của giới đối lập : con trai anh là một tên phát xít, anh đẻ ra một tên phát xít, người Ukraina muốn xây dựng một xã hội tự do dân chủ, thoát khỏi một đế chế ngục tù, con anh đã sang Ukraina như một tên xâm lược sát nhân, anh phải biết hổ nhục vì nó. Còn sự thật theo kiểu « yêu nước » là như thế này : con anh là anh hùng, anh là cha của một anh hùng, bọn nazi Ukraina cấm đoán tiếng Nga của chúng ta, cấm đoán văn hóa Nga, tiến hành diệt chủng đối với đồng bào ta, và con anh đã sang cứu đồng bào, bảo vệ con dân Nga, văn hóa Nga, ngôn ngữ Nga, bảo vệ văn hào Pouchkine của chúng ta, con anh đã anh dũng hy sinh vì chính nghĩa, anh hãy tự hào vì con ! Người cha ấy phải chọn sự thật nào ? Khi viết tiểu luận ấy, tôi không thể ngờ điều mình viết sẽ ứng nghiệm vào anh tôi, vào cháu tôi.
Anh tôi đã chọn lựa. Trên trang FB cá nhân, anh đăng hình Ignat mặc quân phục, súng kalachnikov trong tay, anh viết rằng mình tự hào vì con.
Tôi đã xóa tên anh trong sổ giao dịch FB của tôi, nên không còn biết anh viết gì từ đó, và tôi cũng không muốn biết. Chúng tôi không còn chúc nhau trong mỗi dịp sinh nhật. Anh tôi đã trở thành kẻ thù của tôi.
Tôi không hiểu nổi. Tôi không hiểu tại sao sự tình đã có thể diễn ra như vậy. Tôi không hiểu cái gì trong đầu đã khiến một con người ra trận để giết người Ukraina và bị giết chết. Tại sao ?
Trên Youtube, người ta có thể thấy cả ngàn video với hình ảnh quay từ máy bay drone Ukraina, rượt đuổi binh lính Nga và bắn họ chết. Ống kính ghi lại những giây phút cuối cùng của đời họ, nét mặt đầy sợ hãi, tuyệt vọng và đớn đau. Đó là những quân địch. Trong cuộc chiến tranh bẩn thỉu này ở Ukraina, kẻ địch của Ukraina là kẻ địch của tôi. Trong mọi cuộc chiến, người ta diệt địch. Tôi chăm chú nhìn từng khuôn mặt. Tôi tìm Ignat và tôi sợ nhận ra cháu.
Ignat, tại sao vậy cháu ?
Tháng 7-2026
Mikhail Chichkine
.jpg)
.jpg)
