TỪ KẾ TƯỜNG - CHÙM ĐOẢN VĂN

 

CÀ PHÊ SAY

Sài Gòn đã có quá nhiều đổi thay bất ngờ không chỉ đối với một người xa xứ có dịp trở về thăm lại quê hương không nhận ra được một Sài Gòn cũ trong ký ức. Ngay như tôi, người cố cựu ở ngay trong thành phố này mà còn ngỡ ngàng trước những khu phố mới, nhà cao tầng, cầu vượt và nhất là vô số quán cà phê hộp sang trọng mọc lên. Nhưng tôi vẫn thích ngồi trong một quán cà phê nhỏ, không khí trầm lắng với những bàn ghế thấp mang vẻ lặng lẽ và những đôi tình nhân muốn tìm cho mình một góc riêng để tâm sự và một vài người khách kể cả nam hay nữ ngồi uống cà phê giống như chiêm ngưỡng, thưởng thức sự cô đơn ngay chính trong tâm hồn mình. Nhưng trước tiên, quán cần có một vài bình hoa tươi, thay đổi mỗi ngày và chủ yếu phải có cà phê ngon để sáng sớm, trưa vắng, hay chiều tối có cơn mưa nhỏ tôi ghé vào kêu một tách cà phê đen rồi nhấm nháp cho đến khi say. Ôi cảm giác say cà phê thật thú vị, nó lâng lâng, mơ hồ, như ảo mà như thật. Lúc đó tôi lại nhớ đến em, một cô gái ngọt ngào đã đi qua trong đời tôi cũng bằng tình yêu ngọt ngào và giống như cơn say cà phê vậy.

CON DẾ NHỎ
Đêm nào cũng thế khi tôi rời bàn phím và màn hình máy tính thì mắt như muốn sụp xuống. Nhưng không phải tôi buồn ngủ mà chính là sự mỏi mệt như đang xô tôi ngã vật xuống chiếc ghế xoay. Trong cơn mưa nhẹ do ảnh hưởng của cơn bão bỗng tôi nghe tiếng re...ee, re.. ee của chú dế trên đồi cỏ. Tiếng con dế gáy trong mưa nghe buồn làm sao. Chàng dế lãng tử này không biết chán chân gian hồ về cư ngụ trên đồi cỏ trong sân vườn nhà tôi không biết từ khi nào. Thường dế phải có đôi và ở hang, nó gáy lạc lõng như thế này chính là một chú dế cô độc đang cố cất tiếng gáy kêu gọi bạn tình. Re...ee, re...ee. Tôi không thể nằm yên trên ghế mà bật dậy ra ngoài thềm, đứng dưới bóng cây nguyệt quế trổ bông trắng xóa, bay hương thơm ngan ngát trong khoảng không gian ướt đẵm. Dế ơi thôi đừng gáy nữa, bạn tình của mày ở xa lắm, chắc là mãi tận cánh đồng phía trên. Nhưng chú dế nhỏ vẫn gáy suốt trong cơn mưa lay bay cho tới lúc tôi tắt đèn đi ngủ nó vẫn cứ gáy. Bạn đã bao giờ nghe tiếng dế gáy trong mưa chưa?

MỘT MÌNH VỚI BAO LA
Mấy ngày phóng xe chạy trong mưa bão đuổi theo công việc. Trưa hôm nay vừa về tới nhà tôi đã nằm vật ra thở dốc, cơ thể rã rời, tay chân mỏi nhừ như vừa cố gắng leo lên đỉnh núi cao. Rồi cảm giác thiếu nước trong cổ họng dồn tới, đau rát, khó chịu. Tôi nuốt nước bọt mấy cái rồi bật dậy chạy vào toa-lét ói khan. Như thế này chắc là viêm họng rồi đây, người ngầy ngất, choáng váng tôi ra đường ghé tiệm thuốc tây mua 3 liều thuốc và hộp kẹo the chống viêm họng. Không quên ăn một tô phở để có sức mà uống thuốc. Trở về nằm trong căn phòng kín, nghe cánh quạt tường kêu rè rè mỏi mệt, âm thanh của sự nhàm chán quen thuộc. Qua ô cửa nhỏ trên bờ tường, tôi nhìn thấy ánh sáng nhờ nhờ của bầu trời bao la bên ngoài. Nhưng tôi có cảm giác mình hiện giờ giống như con cá mắc cạn, ngộp thở nằm chờ cơn mưa rào.Thế rồi tôi dần thiếp đi trong giấc ngủ chập chờn, những viên thuốc chống viêm họng có chất gây ngủ bắt đầu phát huy tác dụng.

20 NĂM GẶP LẠI
Một đêm dần về khuya, tôi đang post bài lên trang facebook bỗng cửa sổ chat bật lên, một dòng chữ hiện ra và cái tên rất lạ: Anh khỏe không? có nhận ra em là ai? Châu đây anh, N.Châu cách đây...20 năm chắc anh còn nhớ?Tôi thật sự bàng hoàng xúc động khi nhận ra em. N.Châu ngày ấy là một cô bé 18-19 tuổi, rất xinh đẹp nuôi một giấc mơ cao chót vót trời xanh: Em mơ ước làm tiếp viên hàng không. Cũng chính đáng thôi, cô gái nào lại không mơ giấc mơ bay mà em thì đủ chuẩn để làm tiếp viên chỉ thiếu sự quen biết và...Tôi đã nhờ vào mối quan hệ của mình gửi em vào không mấy khó khăn. Tất nhiên em phải qua một khóa đào tạo, rồi đi bay đường bay quốc nội. Sau đó bay đường bay Sài Gòn-Paris. Lúc đầu em còn liên lạc với tôi, nhưng sau đó thưa dần, cuối cùng em báo tin sẽ lấy anh chàng cơ trưởng trong đoàn bay của em, anh ta là người Pháp rồi em sang Pháp. Và sau 20 năm thì em liên lạc với tôi qua facebook báo tin sắp về VN, rất mong được gặp tôi. Thú thật, trong cuộc đời mình, đây là cuộc gặp đã làm tôi khó ngủ nhất suốt những đêm mưa để đi đến quyết định gặp lại em. Nhưng rồi cũng chính lần gặp ấy để tôi quyết định không bao giờ gặp lại em nữa kể cả việc xóa luôn Facebook của em.

QUÁN GIVRAL ĐÓNG CỬA
Em ngồi đó, bộ váy đầm màu vàng nhạt, hình như trên nền vải có in hình những chiếc lá khiến tôi liên tưởng tới mùa thu vàng của Paris mà em mang về tận đây, một buổi tối trong quán cà phê Givral ở Sài Gòn. Ngoài trời đang có cơn mưa nhẹ, qua cửa kính dày của quán, tôi nhìn thấy loáng thoáng những giọt mưa kéo xuống qua ánh đèn đường. Hai mươi năm, một quãng thời gian khá dài đối với một cô gái đã trở thành người phụ nữ, nhưng nét thanh xuân vẫn còn trên vóc dáng và gương mặt em. Nụ cười vui tươi và ấm áp. Hóa ra N. Châu dù chọn cho mình một cuộc hôn nhân "đẳng cấp" nhưng vẫn không có hạnh phúc. Bây giờ nàng sống một mình, nuôi 2 đứa con trai và qua phong thái chững chạc, thoải mái tôi biết em là người chủ động về mặt kinh tế. Em khoe đã qua một trường đại học nổi tiếng của Pháp và đang nghiên cứu, đọc triết học Tây phương. Tôi khích lệ em và câu chuyện trở lại những ngày cũ ở Sài Gòn. Thế rồi chia tay hẹn một ngày gặp lại. Nhưng tôi biết sẽ không có ngày đó. Như quán cà phê Givral sau đó đã đóng cửa.

BÓNG TRĂNG XƯA
Ngôi nhà lợp lá, vách lá, nền đất nằm lọt thõm trong khu vườn đầy lá rụng và nhiều tiếng chim hót. Những đêm sáng trăng khu vườn tuyệt đẹp, giống như trong cổ tích. Tôi và Trinh trải chiếc chiếu cũ trên thảm lá khô chưa kịp quét nằm cạnh nhau nhìn lên bóng trăng. Em hát anh nghe nhé?- Nàng nói. Tôi nhỏm dậy: để anh vào lấy cây đàn. Trinh cười: Không cần đàn, em muốn hát không đàn. Bài gì? “Bao giờ biết tương tư”- Trinh cười nhẹ. “Ngày nào cho em biết, biết yêu anh rồi, em biết tương tư. Ngày nào biết mong chờ, biết buồn vui rộn rã đợi anh dưới mưa...”-Trinh cố ý đổi "em" thành "anh".Trinh hát làm tôi muốn khóc.
Hồi ấy ở cơ quan, Trinh là cô gái đẹp nhất mới rời ghế nhà trường xin vào làm việc và tôi có nhiệm vụ giúp đỡ Trinh. Em có một người yêu cùng lớp, một thanh niên ngang tàng, đưa rước Trinh ở cửa cơ quan tôi gặp mấy lần. Nhưng rồi anh ta lén Trinh vượt biên không thoát... Tôi biết giai đoạn đó Trinh rất buồn nên thường rủ em đi uống cà phê bên kia sông. Một đêm có trăng sáng, tôi và Trinh ngồi bên bờ sông tắm đẵm ánh trăng Trinh bỗng nói: Ngày mai anh đưa em về quê anh chơi. Tôi hoảng hồn: Nhà anh nghèo lắm, một căn chòi đúng hơn là căn nhà, lại rất buồn. Ba anh ở Sài Gòn, má anh làm việc ở Tiền Giang, cuối tháng mới về một lần, căn nhà gần như bỏ hoang. Trinh cương quyết: Nhưng em thích về nhà anh. Thế là đêm đó, cũng một đêm trăng sáng Trinh nằm nhìn bóng trăng trên bầu trời lơ lửng hát cho tôi nghe.
Bây giờ thì Trinh đã ở Mỹ, có chồng, có con. Không biết chồng Trinh có phải anh chàng học cùng lớp ngày xưa hay không. Còn căn nhà trong vườn cây ngày nọ Trinh về nằm hát cho tôi nghe tôi cũng đã xô cho sập trước khi trở lại Sài Gòn và sau khi nghe tin Trinh ra nước ngoài không một lời từ biệt với tôi.
TKT

Triệu Phú Sài Gòn Xưa - Nguyễn Ngọc Chính

 

Tôi vốn xuất thân ‘phó thường dân’. Từ thời thực dân Pháp, đến Việt Nam Cộng hòa rồi lại ‘đổi đời’ sang Xã hội Chủ nghĩa… thời nào tôi cũng là anh ‘phó thường dân’ nên rất khó viết về những nhân vật vang bóng một thời của Sài Gòn xưa. Họ là những ‘nhân vật nổi tiếng’ (cả tiếng ‘lành’ lẫn tiếng ‘dữ’) nên rất khó len vào ‘thế giới’ của họ. Có chăng chỉ là những góp nhặt các tư liệu để viết về họ. Tuy nhiên, sẽ là một thiếu sót lớn nếu  không có ít dòng về những nhân vật này. Họ chính là những ‘viên gạch vàng’ và cũng có thể là những ‘hòn đất xấu xí’ trong việc xây dựng một cộng đồng nhiều màu sắc của Sài Gòn.

Nhưng họ là ai? Câu trả lời tùy thuộc vào việc sắp xếp họ theo nhóm. Có thể bao gồm những người cầm quyền, những ông tướng cầm quân, những người tranh đấu cho lý tưởng, những ‘thiểu số’ tài phiệt cầm trong tay tiền của ‘đa số’ dân chúng và kể cả những ‘anh hùng hảo hán’ nắm trong tay sinh mạng của người khác.

Đâu đó trong Hồi Ức này có nói đến họ nhưng riêng trong bài viết này tôi chỉ chọn 2 nhóm: nhóm tài phiệt và nhóm giang hồ.

Đối với Sài Gòn ngày xưa, giàu đến mức ‘triệu phú’ được coi là ‘nứt đố đổ vách’. Chẳng bù với thời nay, tiêu chuẩn giàu đã lên đến mức ‘tỷ phú’ hay cao hơn nữa là ‘triệu phú đôla’. Mới đây, theo một danh sách không chính thức, một số nhà giàu người Việt, đặc biệt là ‘tư sản đỏ’, thậm chí đã gia nhập ‘câu lạc bộ tỷ phú’ của thế giới. Tiền của họ từ đâu đến? Hỏi tức là đã trả lời khi tệ nạn ‘tham nhũng có hệ thống’ đang hoành hành tại Việt Nam. Chính phủ luôn hô hào chống tham nhũng, nhưng chính những thành viên cấp cao trong nội các, như một ông thứ trưởng, cả đời tham gia cách mạng mà chỉ mới hơn chục năm tham chính làm sao có được cả triệu đô la chỉ để… cá độ bóng đá? Chế độ ‘chuyên chính vô sản’ đã bị phá sản bởi chính những bàn tay tham nhũng của những người đã sống chết với lý tưởng đó.

Theo đạo lý từ nghìn xưa, người ta chỉ trọng những người làm giàu một cách chân chính, bằng mồ hôi nước mắt và tài trí của chính mình. Những kẻ làm giàu ‘cơ hội’ cuối cùng cũng bị thế gian điểm tên, chỉ mặt. Ngạn ngữ Anh có câu: “Một lương tâm tội lỗi không cần kẻ buộc tội” (A guilty conscience needs no accuser). Mỗi con người đều có ngày phán xét cuối cùng của riêng mình. Hơn nữa, người Việt vẫn thường quan niệm, của phi nghĩa không bền, hoặc của thiên trả địa… Vấn đề chỉ là thời gian.

*** 

Ngày trước, Chú Hỏa (1845-1901) hay Hứa Bổn Hòa, Hui Bon Hoa, Jean Baptiste Hui Bon Hoa, một thương nhân người Việt gốc Hoa, là một trong những người giầu nhất Sài Gòn. Chú Hỏa gốc ở tỉnh Phúc Kiến, Trung Hoa, tên khai sinh là Hứa Bổn Hòa (Hui Bon Hoa), thuộc dòng dõi những người nhập cư vào miền Nam Việt Nam sau khi người Mãn Châu đánh bại nhà Minh.

Vào thời Pháp thuộc, để vinh danh Chú Hỏa, một con đường đã được mang tên Hui Bon Hoa và sau này, vào thời Đệ nhất Cộng hòa, đường được đổi tên thành Lý Thái Tổ, nơi có tiệm phở Tàu Bay nổi tiếng Sài Gòn với tô ‘xe lửa’. Trên đường Lý Thái Tổ, gần Ngã 6 Cộng hòa, có một cụm gồm 7 biệt thự chiếm một khu đất hình tam giác là tài sản của Chú Hỏa ngày nào. Hiện giờ khu ‘tam giác vàng’ này đã trở thành khu Nhà khách Chính phủ…

Theo lời đồn đãi có tính cách ‘huyền thoại’, việc làm giàu của chú Hỏa ngoài sự cần cù, chịu thương chịu khó, cũng còn có chút may mắn.

Người ta kể, có một ông Tây qua Nam kỳ làm ăn, sau một thời gian dài đã gom góp được một số tài sản rất lớn. Vì một tai nạn bất ngờ, ông chết mà chẳng kịp trăn trối. Luật sư yêu cầu con cái ông sang Việt Nam

thừa kế di sản của người cha quá cố. Người con này lại không có ý định sống ở Việt Nam nên cho phát mãi hết tài sản của cha mình. Tài sản này rất lớn, gồm nhà cửa, đồn điền, cơ sở kinh doanh và một số tiền lớn gửi ở ngân hàng. Người con bán tất cả đồ đạc trong nhà vì người chủ mới không muốn sử dụng đồ đạc của người chết.

Lúc đó chú Hỏa đang mua bán ve chai. Chú bèn đến thầu mua tất cả những đồ lặt vặt ấy. Trong số những đồ đạc linh tinh này, có một tấm thảm đã cũ nhưng còn dùng được. Chú Hỏa đem tấm thảm chải sạch bụi, định để bán lại thì khám phá ra cả một tài sản to lớn gồm vàng lá, tiền vàng, giấy bạc loại lớn và một số kim cương...

... Có số tiền ‘từ trên trời rơi xuống’ này, chú Hỏa bắt đầu mua sắm nhà cửa, đất đai, xây nhà cho thuê, đầu tư kinh doanh và trở thành người giàu tiếng tăm nhất trong giới người Hoa lẫn người Việt tại thành phố Sàigon-Chợ Lớn vào đầu thế kỷ 20.

Từ một anh Tàu mua bán ve chai trên đường phố, Chú Hỏa nhập quốc tịch Pháp và đổi tên thành Jean Baptiste Hui Bon Hoa. Chú Hỏa thành lập công ty Hui Bon Hoa, một công ty bất động sản sở hữu trên 20.000 (?) căn nhà ở Sài Gòn, đồng thời xây dựng rất nhiều công trình công cộng có giá trị lớn ở vùng Sài Gòn-Gia Định-Chợ Lớn vẫn còn tồn tại đến ngày nay.. Khách sạn Majestic đường Tự Do, Bệnh viện Sài Gòn đường Lê Lợi, Bệnh viện Từ Dũ đường Cống Quỳnh, khu Nhà khách Chính phủ đường Lý Thái Tổ, nhiều ngân hàng, trụ sở thương mại ở Quận 5 và các công trình nhà riêng, chùa chiền, bệnh viện khác đều của Chú Hỏa.

Dinh cơ đồ sộ, biệt thự nguy nga của chú Hỏa chiếm cả một khu vực rộng lớn gần 200 hécta ở quận Nhì, bao gồm khu tứ giác Phó Đức Chính - Nguyễn Công Trứ - Hồ Văn Ngà - Calmette.

Bỏ qua những yếu tố chính trị-xã hội, Chú Hỏa đã đóng góp một vai trò quan trọng trong việc hình thành bộ mặt thành phố Sài Gòn với tấm lòng của một người giàu có hướng ra cộng đồng. Nhà biên khảo Vương Hồng Sển từng nhận xét: “Tuy làm giàu cho mình đã đành, nhưng Chú Hỏa cũng giúp ích rất nhiều cho sự mở mang thịnh vượng kinh tế miền Nam”. Sự nghiệp của ông ở Việt Nam vẫn được con cháu tiếp tục sau khi ông mất. Mãi đến sau năm 1975 họ đều đi ra nước ngoài sinh sống. Lý do vì sao thì chắc mọi người đã rõ kể từ khi Tư Bản và Vô Sản thề ‘không đội trời chung’.

*** 

Ở Sài Gòn vào những thập niên 40-50, nhãn hiệu Xà bông Cô Ba rất phổ biến, không những tại Việt Nam mà còn lan rộng sang tận xứ Cao Miên và Lào. Xà bông thơm Cô Ba nổi danh trong mấy thập niên liền, đủ sức đánh bạt xà bông ngoại hoá, nhập cảng từ Pháp. Nếu người miền Bắc khâm phục nhà tài phiệt Bạch Thái Bưởi thì ở miền Nam có ông Trương Văn Bền (1883 – 1956), chủ nhân nhãn hiệu Xà bông Cô Ba. Cả hai đều thành công trên thương trường nhưng lại không hề trải qua trường lớp và dĩ nhiên, cũng không bằng cấp. Họ là những con người có đầu óc kinh doanh, tháo vát, nhiều sáng kiến.

Xà bông Cô Ba từng vươn sang thị trường Đông Dương như Lào,

Campuchia và có mặt tại các thị trường Hồng Kông, Singapore.

Trước khi làm một nhà doanh thương, ông Bền còn là một người thuộc Hội đồng Quản hạt Nam Kỳ. Gia sản đồ sộ của Trương Văn Bền là do công sức của ông làm ra. Không phải ông Bền làm giàu bằng ruộng đất, ông có một lối đi riêng bằng con đường công nghiệp đáng để làm gương cho những người đi sau. Là người Việt gốc Hoa, sinh năm 1883 tại Chợ Lớn, ông Trương Văn Bền sinh trưởng trong một gia đình khá giả. Ông có đi Pháp nhiều lần, nhưng chưa hề học qua một trường lớp nào. Theo bảng lượng giá để đánh thuế của Phủ toàn quyền Đông Dương ở Hà Nội, năm 1941, ông Trương Văn Bền phải đóng thuế cho chính phủ một số tiền lên tới 107.000 đồng, trong khi đó, giá vàng khoảng 60 đồng/lượng.

Là người nhạy cảm trong kinh doanh, ông Bền biết rõ một tiềm năng kinh tế Việt Nam chưa được khai thác: đó là cây dừa. Từ năm 1918, ông đã lập xưởng ép dầu dừa (dùng trong kỹ nghệ xà bông, mỹ phẩm) mỗi tháng sản xuất 1.500 tấn. Năm 1932, hãng xà bông Trương Văn Bền được thành lập tại đường Quai de Cambodge trong Chợ Lớn (trước chợ Kim Biên bây giờ), ban đầu sản xuất 600 tấn xà bông giặt mỗi tháng. Từ khi Xà bông Cô Ba, xà bông thơm đầu tiên của Việt Nam, ra đời đã đánh bạt xà bông thơm của Pháp, nhập cảng từ Marseille, nhờ phẩm chất tốt, giá thành thấp.

Ông Trương Văn Bền, Cô Ba và gia đình

Trong thương trường, ông Bền chủ trương luôn cải tiến chất lượng và sản phẩm phải hợp với túi tiền người tiêu dùng. Ông nhìn xa thấy rộng, không theo lối chụp giựt, ăn xổi ở thì. Mặc đầu có địa vị cao trong xã hội, nhưng ông Bền không tự mãn. Ông luôn luôn tìm tòi, học hỏi kinh nghiệm mỗi lần có dịp qua Pháp.

Khi máy giặt được phát minh và nhập cảng vào Việt Nam, ông Bền liền sản xuất loại bột giặt để thích ứng ngay. Loại bột giặt Viso của ông Trương Văn Khôi, và bột giặt Việt Nam của hãng xà bông Trương Văn Bền (lúc đó đổi thành Hãng Xà bông Việt nam), có đủ sức cạnh tranh với bột giặt nhập cảng từ Mỹ.

Người Sài Gòn không ai không biết đến xà bông Cô Ba. Hình ảnh quen thuộc của Cô Ba với mái tóc vấn cao in nổi ngay trên cục xà bông thơm, ngoài hộp xà bông bằng giấy carton cũng có in hình người đàn bà ‘búi tóc’.

Nhiều giai thoại kể lại rằng người đàn bà in hình trong cục xà bông thơm chính là người vợ thứ của ông Bền..

Cái hay của ông Trương Văn Bền là biết áp dụng tâm lý trong kinh doanh, đưa hình ảnh Cô Ba, người mang đậm vẻ đẹp của phụ nữ miền Nam làm nhãn hiệu cho sản phẩm hàng hoá của mình.

Khi đã định hình được tên tuổi sản phẩm và thị trường tiêu dùng, Trương Văn Bền đặc biệt chú trọng vào khâu quảng cáo, khuếch trương thương hiệu. Trong suốt thời gian dài, hầu hết báo chí thời đó đều đăng quảng cáo “Dùng xà bông xấu, mục quần áo” hoặc “Người Việt Nam nên xài xà bông Việt Nam” của Hãng Xà bông Trương Văn Bền. Trong các cuộc triễn lãm được mở cửa hàng năm tại Sài Gòn và các tỉnh, bao giờ gian hàng của ông Bền cũng được thiết kế huy hoàng nhất với mô hình một cục xà bông khổng lồ, gây được sự chú ý và tò mò đặc biệt của người xem. Chưa dừng lại ở đó, tại các gian hàng còn bán xà bông gọi là ‘chào hàng’ với giá rẻ hơn bên ngoài đến 25%. Trương Văn Bền còn đưa nhãn hiệu xà bông Việt Nam vào những hình thức nghệ thuật dân tộc được người Việt yêu thích như vọng cổ, thơ lục bát, đề cao tinh thần dân tộc, lòng yêu nước. Có thể nói, từ giới bình dân đến trí thức đều biết, đều dùng và đều yêu mến sản phẩm của ông.

Với sự ra đời của Hãng Xà bông Trương Văn Bền ở Nam Kỳ năm 1932, Việt Nam có được một xưởng công nghệ quy mô, góp phần vào công cuộc phát triển kinh tế trong thời kỳ phôi thai. Các xưởng ép dầu, xưởng làm xà bông, tạo công ăn việc làm cho hơn 200 công nhân. Khi công việc làm ăn phát đạt thêm, ông Bền còn xuất tiền cất một dãy phố 50 căn, gần Ngã Sáu Chợ Lớn, nằm góc đường Armans Rousseau (đường Hùng Vương ngày nay) và Général Lizé (đường Minh Mạng).

Ông Bền có nhiều con. Tôi được nghe nhắc tới ông Trương Khắc Trí, từng là chủ tịch ban quản trị Việt nam Công Thương Ngân Hàng (thành lập năm 1953) tại Sài gòn. Người con trai út, ông Trương Khắc Cần, thay cha quản lý Hãng Xà bông Việt nam cho tới năm 1975. Ông Trương Khắc Cần được nhà nước ‘ưu ái’ cho phép hiến tặng tất cả tài sản mà gia đình thân phụ ông tạo lập từ hơn nửa thế kỷ nay, để được đi định cư tại Pháp!

Sau năm 1975, Công ty Trương Văn Bền và Các con trở thành Nhà máy Hợp doanh Xà bông Việt Nam thuộc Bộ Công nghiệp nhẹ. Năm 1995, đơn vị này trở thành công ty Phương Đông thuộc Bộ Công nghiệp. Tháng 7/1995, công ty Phương Đông liên doanh với tập đoàn Procter & Gamble (P&G) lập một nhà máy mới ở Sông Bé.

Trong ký sự Một tháng ở Nam Kỳ, nhà văn Phạm Quỳnh có nhắc đến ông Trương Văn Bền, với giọng văn của thập niên 1940: “Ông Trương Văn Bền là một nhà công nghiệp to ở Chợ Lớn, năm trước cũng có ra xem hội chợ ở Hà Nội, đem xe hơi ra đón các phái viên Bắc Kỳ về xem nhà máy dầu và nhà máy gạo của ông ở Chợ Lớn. Xem qua cái công cuộc ông gây dựng lên, đã to tát như thế mà chúng tôi thấy hứng khởi trong lòng, mong mỏi cho đồng bào ta ngày một nhiều người như ông, ngõ hầu chiếm được phần to trong trường kinh tế nước nhà và thoát ly được cái ách người Tàu về đường công nghệ thương nghiệp”.

Những ông ‘vua’ ngành thuốc

Trong số những người thành công với nghề y dược tại Sài Gòn trước đây, dược sĩ La Thành Nghệ là một khuôn mặt nổi bật, được nhiều người biết tiếng. Vốn người Triều Châu, sinh trong gia đình giàu có, La Thành Nghệ được du học bên Pháp và đậu bằng dược sĩ. Điểm qua những nhân vật giàu có, tiếng tăm thuộc ngành y dược thời đó còn có các dược sĩ Trần Văn Lắm, Nguyễn Cao Thăng, Nguyễn Thị Hai…

La Thành Nghệ được phong là ‘vua thuốc đỏ’, một sản phẩm rất tầm thường, giá trị thấp, nhưng được mọi giới ưa chuộng và rất phổ biến từ thành thị tới thôn quê. Khi chiến tranh càng ngày càng leo thang, nhu cầu sử dụng thuốc đỏ càng nhiều thì La Thành Nghệ được phép làm đại lý độc quyền phân phối thuốc đỏ, đem lại cho ông một nguồn lợi rất lớn. Ít ai nghĩ rằng với một thứ sản phẩm tầm thường, rẻ tiền như thuốc đỏ mà làm nên sự nghiệp kếch xù của La Thành Nghệ. Trước khi miền Nam thất thủ, những ai có dịp đi qua đường Tự Do chắc đã thấy Laboratoire La Thành, nằm giữa hai nhà hàng La Pagode và rạp Eden.

Thuốc đỏ, tiếng Pháp gọi là mercure au crome, một thứ dung dịch màu đỏ, dùng bôi lên các vết thương nhẹ để sát trùng. Thời đó, thuốc đỏ do Laboratoire La Thành sản xuất, được sử dụng trong các bệnh viện, các quân y viện, các bệnh viện dã chiến, các trung tâm y tế, các đơn vị quân y… và rất được dân chúng từ thành thị tới thôn quê ưa chuộng vì nó rẻ tiền mà lại hiệu nghiệm. La Thành Nghệ còn nhập cảng các loại thuốc trụ sinh, một thứ thần dược trị các vết thương.

Ngoài hai loại thuốc đỏ và trụ sinh, Laboratoire La Thành còn sáng chế một thứ pommade để trị bịnh phong tình. Bịnh này thường có mụn đỏ chung quanh háng và bộ sinh dục.

Muốn điều trị chỉ cần xức pommade vào chỗ đó, sau khi rửa vết thương cho sạch bằng thuốc đỏ. Chỉ vài ba lần xức pommade, người bịnh cảm thấy dễ chịu, không ngứa rát và bình phục! Thanh niên bị bịnh phong tình thường có mặc cảm không muốn đến bệnh viện hay đi bác sĩ tư để chữa trị. Họ mua thuốc pommade của dược sĩ La Thành Nghệ và tự chữa lấy. Nhờ biết được yếu tố tâm lý ấy, sản phẩm của La Thành Nghệ bán chạy như tôm tươi.

Khi trở nên giàu có, La Thành Nghệ sống thầm lặng, ít khoe khoang hay ăn chơi trác táng như một số nhà giàu khác. Ngược lại, dân ăn chơi Sài Thành, không ai không nghe tiếng hoặc biết đến ‘công tử’ Hoàng Kim Lân, con của ‘vua dây kẽm gai’ Hoàng Kim Quy. Tôi được nghe, có lần tại vũ trường Maxim, ông Hoàng Kim Lân đứng lên giữa sân khấu tuyên bố: “Hôm nay là ngày sinh nhựt của tôi. Tôi xin đãi tất cả quý vị có mặt tại đây. Quý vị tha hồ ăn uống bất cứ món gì mà không phải trả tiền”. Tiếp theo sau đó, rượu sâm banh chảy ra như suối và khách ăn chơi vỗ tay như sấm để tán thưởng sáng kiến độc đáo của mạnh thường quân Kim Lân!

Trở lại chuyện La Thành Nghệ, ông là người chỉ giao thiệp với giới nhà giàu và thượng lưu, trí thức ở Sài Gòn.

Tuy sống trên đống vàng, nhưng ông không phung phí tiền bạc để mang tai tiếng như nhiều người khác. Năm 1967, La Thành Nghệ ra ứng cử Nghị sĩ Quốc Hội, chung liên danh Bạch Tượng với Dược sĩ Trần Văn Lắm và đắc cử. Ông Trần Văn Lắm có lúc làm Phó chủ tịch Thượng Viện và Tổng trưởng Ngoại Giao dưới thời Tổng thống Nguyễn Văn Thiệu. Tuy nhiên, danh nghĩa Nghị sĩ Quốc Hội chỉ để trang trí cho La Thành Nghệ hơn là nghề hái ra tiền như viện bào chế La Thành của ông. Do đó, trong thời gian tham chính, dư luận hay báo chí không nghe ông tuyên bố hay có hành động chính trị nào… Ông cũng tránh xa các áp-phe làm ăn của các ông tai to mặt lớn khác.

Dược sĩ La Thành Nghệ cuối cùng lại là nạn nhân của Tổng Thống Trần văn Hương, người đã gây khó khăn cho những người di tản bằng sắc lệnh cấm công chức, sĩ quan và thanh niên trong tuổi quân dịch ‘di tản’ vào những ngày cuối cùng của Sài Gòn. La Thành Nghệ vượt biển quá sớm, bị hải quân VNCH bắt đem về đất liền, ở lại Sài Gòn và cuối cùng được ‘chính quyền cách mạng’ cho đi học tập cải  tạo.

Một dược sĩ khác cũng thành công và nổi tiếng nhờ thứ thuốc ban nóng, cảm ho của trẻ em là ông Nguyễn Chí Nhiều. Ông Nhiều lập Nguyễn Chí Dược Cuộc, sản xuất vài thứ thuốc thông dụng trong đó nổi bật nhất là Euquinol, thuốc ban nóng dành cho trẻ em. Thuốc Euquinol trở nên quen thuộc đối với các bà nội trợ từ thành thị đến nông thôn. Hễ ai có con nóng đầu, người nhà hay lối xóm liền thúc hối… mua thuốc Euquinol. Euquinol được bào chế theo dạng thuốc Tây bằng bột màu trắng, khác với hình dạng gói thuốc cao đơn hoàn tán của các tiệm thuốc Bắc. Euquinol của Nguyễn Chí Nhiều vừa rẻ tiền, vừa hiệu nghiệm, lại được quảng cáo sâu rộng, được bày bán trong các tiệm thuốc tây và cả các tiệm tạp hoá nên dân chúng mua dễ dàng. Dần dần, thuốc ban Euquinol đánh bại thuốc “Ngoại cảm tán” của nhà thuốc Nhị Thiên Đường vốn độc chiếm thị trường mấy thập niên trước đó.

Ông Nguyễn Chí Nhiều là người có sáng kiến, biết lợi dụng các cuộc tranh tài thể thao để quảng cáo sản phẩm của mình. Hễ có cuộc đua xe đạp đường trường nào là cũng có các xe thuốc Euquinol đi kèm. Sau này ông trở thành ‘ông bầu’ của đoàn cua-rơ mang tên Euquinol. Đoàn xe đạp này là một ê-kíp gồm những tay đua do chính ông tuyển chọn và tài trợ để tập dượt và tranh tài trong các cuộc đua Vòng Cộng Hoà từ năm 1956 trở đi. Đội xe đạp Euquinol là một đội đua chuyên nghiệp, dược sĩ Nguyễn Chí Nhiều phát lương để họ tập dợt. Chính ông bỏ tiền ra mua xe đạp và cung cấp phụ tùng. Khi đã trở thành cua-rơ của đội họ khỏi bận tâm lo sinh kế, ngoài chuyện cố tâm luyện lập. Vì thế đội Euquinol thường lập được nhiều thành tích, chiếm các giải đồng đội và cá nhân trên các đường đua.

Những nhà thuốc tây xưa nhất ở Sài Gòn phải kể đến các tiệm Pharmacie Mus của ông Beniot, Pharmacie Sohrenne, Pharmacie Normale, Pharmacie de France… Đó là những nhà thuốc Tây mà chủ nhân đều là dược sĩ người Pháp. Nhà thuốc nào cũng có phòng bào chế riêng để chế thuốc theo toa bác sĩ. Nhà thuốc của người Việt có Cường Lắm ở góc đường Mac Mahon (Công Lý) và đường Bonard (Lê Lợi), chủ nhân là dược sĩ Trần Văn Lắm. Dưới thời Nguyễn Văn Thiệu, ông Lắm trở thành Thượng nghị sĩ và Ngoại trưởng. Ngoài ra còn có Pharmacie Lý, chủ nhân là dược sĩ Nguyễn Thị Lý; Pharmacie Dương Hữu Lễ của dược sĩ Dương Hữu Lễ ở đường Rue d’Espagne (Lê Thánh Tôn) và Pharmacie Nguyễn Văn Cao ở góc đường Chợ Mới và đường Bonard.

Trong các ngành công kỹ nghệ của Việt Nam Cộng Hoà (1954-1975), nhiều người cũng biết làm giàu bằng cách ‘chuyên môn hóa’ việc buôn bán một mặt hàng thông dụng, rẻ tiền nhưng có lợi tức lớn lao ít ai ngờ.

Thời thế đã giúp họ làm giàu nhanh chóng nhưng cũng không loại trừ khả năng họ phải ‘đóng thuế’ cho phía bên kia để được yên ổn làm ăn. Như vậy, họ phải chịu hai đầu thuế của Cộng hòa và Việt cộng. Tuy nhiên, những chi phí này được tính vào giá thành sản phẩm và thiệt thòi là… người tiêu dùng. Trong số những nhân vật giàu có này phải kể đến ‘Vua vương quốc Chợ Lớn’ là Bang trưởng Triều Châu Trần Thành; ‘Vua sắt thép, dệt may’ Lý Long Thân; ‘Vua lúa gạo’ Trần Thành, Mã Hỉ và Lại Kim Dung; ‘Vua nông cụ’ Lưu Kiệt, Lưu Trung; ‘Vua ngân hàng’ Nguyễn Tấn Đời và ‘Vua bột giặt Viso’ Trương Văn Khôi.

Giới Đông y cũng có những tên tuổi lừng lẫy với các loại thuốc gia truyền, rẻ tiền nhưng lại hiệu nghiệm.

Người ta thường nhắc đến Võ Văn Vân, người sáng lập nhà thuốc mang cùng tên với các sản phẩm như “Tam tinh hải cẩu bổ thận hoàn” trị bịnh yếu sinh lý, tráng dương, bổ thận, dùng cho đàn ông để tăng cường sinh lực và “Bá đả quân sơn tán” trị bịnh đau lưng, nhức mỏi rất công hiệu. Hồi đó, các xe quảng cáo của nhà thuốc Võ Văn Vân còn khoe rằng “Bá đả quân sơn tán” là thuốc dùng khi bị té, đặc biệt là các võ sĩ, người lao động chân tay như làm ruộng, làm công (vác lúa, chèo ghe, móc mương, bồi vườn…) đều ‘phải’ uống thuốc này, vì nó ‘hiệu nghiệm như thuốc tiên’!

Vào khoảng những năm 1955-1957, các nhà thuốc thường tổ chức những xe thuốc đi bán dạo ở miền quê.

Mỗi xe có người làm trò vui như xiếc, ảo thuật, phụ họa với dàn kèn trống để thu hút khán giả. Xen kẽ vào những trò vui ấy là màn bán thuốc.. Người nhà quê lúc ấy gọi các xe bán thuốc dạo là “Sơn Đông Mãi Võ”. Tuy là đông y sĩ, nhưng ông Võ Văn Vân lại cho các con qua Pháp du học các ngành y và dược.. Trong số các con của Võ Văn Vân, có ông Võ Văn Ứng, từng nổi tiếng là Mạnh Thường Quân của túc cầu Sài Gòn qua cái tên thân mật là ‘Bầu Ứng’. Ông Võ Văn Ứng còn làm Tổng giám đốc Nam Đô Ngân hàng và Khách sạn Nam Đô. Một nhà thuốc đông y khác, cũng nổi tiếng cùng thời, là nhà thuốc Võ Đình Dần ở Chợ Lớn. Thuốc ích khí bổ thận “Cửu Long Hoàn”, chuyên trị mệt mỏi, lao tâm lao lực, được quảng cáo sâu rộng, nên bán rất chạy. Thời đó, hầu như ai cũng thuộc lòng câu: “Một viên Cửu Long hoàn bằng 10 thang thuốc bổ” của nhà thuốc Võ Đình Dần. Nhà thuốc này cũng có một đội ngũ chuyên môn đi bán dạo khắp thôn quê, gồm 5 xe cam nhông Sơn Đông Mãi Võ. Theo nhà văn Hồ Trường An, thuốc Cửu Long hoàn được các người lao tâm, lao lực, thức đêm, làm việc nhiều như các vũ nữ ở các vũ trường, các nghệ sĩ sân khấu cải lương, các tay cờ bạc… tóm lại những kẻ ‘lấy ngày làm đêm’, đều dùng Cửu Long hoàn, để phục hồi sức lực.

Nhà thuốc Nhành Mai ở Phú Nhuận, nổi tiếng với món thuốc dưỡng thai hiệu Nhành Mai. Ngoài ra, món thuốc dán hiệu Nhành Mai, trị mụn nhọt rất hay. Không cần phá miệng mụn nhọt, chỉ cần trét thuốc vào miếng vải cắt tròn, lớn cỡ đồng xu, ở giữa có đục lỗ, rồi dán lên mụt nhọt. Chừng vài ngày sau, gỡ miếng vải ra thì mủ và cùi nhọt… lòi ra.

Hồi Sài Gòn còn xe điện chạy theo lộ trình Galliéni (Trần Hưng Đạo) Sài Gòn-Chợ Lớn và Boulevard de la Somme (Hàm Nghi) đến chợ Tân Định, hai bên thành xe điện có nhiều bảng quảng cáo như: Một viên Cửu Long Hoàn bằng 10 thang thuốc bổ của nhà thuốc Võ văn Vân, Thuốc xổ Nhành Mai, Dầu khuynh diệp bác sĩ Bùi Kiễn Tín, Kem đánh răng Hynos ‘cha-cha-cha’ mang hình anh Bảy Chà ‘đen như cột nhà cháy với hàm răng trắng bóc’, thuốc lá Jean Bastos và thậm chí cả… Hòm Tôbia ‘danh tiếng nhất’.

Nhà thuốc Đại Quang do người Tàu ở Chợ Lớn cũng nổi tiếng với món thuốc “Huyết Trung Bửu”, loại thuốc điều hoà kinh nguyệt dành cho phụ nữ. Thuốc này từ khi xuất hiện trên thị trường đã đánh bạt “Nữ Kim Đơn” vì nhờ quảng cáo mạnh trên các báo chí. Đã vậy, hãng Đại Quang cũng như nhà thuốc Ông Tiên (của Nguyễn Hoàng Hoạnh), cứ mỗi năm cho ra cuốn sách quảng cáo, có truyện ngắn, thơ, có chuyện lịch sử, bài ca vọng cổ… để giới thiệu các thứ thuốc của hãng mình cho khắp đồng bào Lục tỉnh.

Nhà thuốc Đại Từ Bi cũng có xe cam nhông bít mui, bán dạo khắp Nam Kỳ, từ thành thị đến thôn quê, đặc biệt là các tài tử biết đờn ca vọng cổ, biết đóng tuồng cải lương, hát giúp vui mỗi khi xe neo ở một địa điểm nào đó để bán thuốc. Tuồng tích phần nhiều kể chuyện Ông Trương Tiên Bửu, Kim Vân Kiều, Cánh Buồm Đen…

Trước năm 1954, dân Nam Kỳ, nhứt là dân ‘thủ cựu’ ở thị thành và dân ở các vùng nửa chợ nửa quê, dân miệt vườn… đều chê thuốc Tây nóng nên không dùng. Cũng vì thế các tiệm thuốc Bắc mọc lên như nấm.

Người khách trú, một khi mở tiệm thuốc, ngoài các dược thảo, dược phẩm, còn bán thêm các loại cao đơn hoàn tán do các nhà thuốc Việt Nam bào chế, lại thêm các loại thuốc đặc chế từ bên Tàu như Thượng Hải, Hồng Kông, Phúc Kiến, Quảng Đông, Quảng Tây nhập cảng vào. Thị trường thuốc tây, thuốc nam, thuốc bắc tại Sài Gòn và cả miền Nam phát triển mạnh. ‘Trăm hoa đua nở, trăm nhà… uống thuốc’!

Bên cạnh mỹ phẩm như Bạch ngọc cao, một loại kem xức cho da mặt mịn màng, còn có Bóng nha duyên dùng để chà răng cho trắng. Bóng nha duyên xúc miệng không thơm bằng phấn chà răng của Tây đặc chế như Kool, Gibbs, nên bán không chạy. Dân miệt vườn thì dùng xác cau khô để chà răng, chưa quen với việc dùng bàn chải… Đến khi kem đánh răng Leyna xuất hiện với hình nữ minh tinh Kim Vui cười phô hàm răng trắng đều, và sau đó là kem Hynos của ông Vương Đạo Nghĩa (1965) với người đàn ông da đen cười răng trắng nhởn, thì Kool, Gibbs, Perlon bị cáo chung. Bóng nha duyên cũng rút lui không kèn không trống.

Điểm nổi bật của ông chủ trẻ Vương Đạo Nghĩa là nghệ thuật quảng cáo cho kem đánh răng Chú Chà Và Hynos sau khi anh được thừa hưởng gia tài từ một ông chủ người Mỹ có vợ Việt. Hình ảnh chú Hynos xuất hiện hầu như khắp hang cùng ngõ hẻm Sài Gòn. Bên cạnh đó, điệp khúc Hynos cha cha cha… trên đài phát thanh và trên chiếc deux chevaux (2CV) bán hàng tại các chợ Sài Gòn. 

Người ta nói ông chủ Hynos đã không ngần ngại trích ra 50% lợi nhuận cho việc quảng cáo. Có thể nói, đây là một tỷ lệ quảng cáo đáng kể và hữu hiệu trong bối cảnh nền thương mại của Sài Gòn xưa đang trên đường hội nhập vào thế giới tư bản.

Nguyễn Ngọc Chính

Nguồn :http://nguoiphuongnam52.blogspot.com/2022/12/trieu-phu-sai-gon-xua-nguyen-ngoc-chinh.html

Phở biên niên cổ sự - Ngộ Không Phí Ngọc Hùng

Phở biên niên cổ sự

 

Tái chín nạm giò vè, tiêu ớt rau thơm giá trụng

Sách gầu gân mỡ sụn, tương chanh nước béo hành trần

      Bác giáo lõ mắt ra ý muốn hỏi câu mào đầu phở bò miền Nam ở trên của ai. Dạ, xin thưa hai câu đối ấy của Thầy khóa Tư Trần Lam Giang, cũng là hương sư như bác đấy. Chuyện là hồi nhỏ thủ vai trà đồng, thầy khóa hóng chuyện các cụ. Nghe được thân phụ là quan đốc học Hải Dương cám cảnh tuổi già hình thù kỳ cổ như thế này đây: trên thì móm mém nhai không vỡ, dưới lại chun choăn nhét chẳng vào.

      Ấy đấy, răng lợi bác và tôi nay cái mất cái còn, chỉ có phở không người lái, có dăm sợi bánh chun choăn là xong tuốt. Ăn ngay nói thật với bác: Tôi là người xơi phở từ thuở còn mặc quần thủng đít, lại được ăn phở Hói ở phố Bà Triệu. Mà đến tiệm phở ông Hói đừng hòng hỏi đến “nước béo hành chần”. Bỗng bác rọ mồm nói: tái trần, hành trần chứ chả phải là “chần”. Bác dậy sao tôi nghe vậy. Nghe thủng rồi, bác ngẫn ngẫn: ”Ông Hói là ai?”. Tôi đành nhờ vả môt mảng “văn phở” của cụ Nguyễn trong Tùy bút Phở, tên hàng phở có nề nếp của nó là tên người bán phở, như phở Lắp, phở Sứt, phở Hói.

       Từ phở không người lái của cụ Nguyễn Tuân, vắt qua bát phở có thịt hao tốn chữ nghĩa không phải là ít. Bèn quay quả về thập niên 40 với truyện Anh hàng phở lấy vợ cô đầu. Chuyện cô ả đào về già than thân trách phận: “Đời hồi này như bát phở bánh chương lềnh bềnh, mỡ nguội đóng váng”. Trộm nghĩ món phở một mai cũng mỡ nguội đóng váng, vì vậy tôi rị mọ với bài tạp văn Phở biên niên cổ sự này.

       Dạ, xin thưa với bác, mạo muội viết về phở tôi phải nhập hồn nhập vía vào văn phở qua những nhà văn tiền chiến một thời…toả khói trong văn chương. Họ đã tiêu pha chữ nghĩa như Thạch Lam, cụ Nguyễn. Nhưng tôi…”mặn” với ông Vũ Bằng. Ông xa Hà Nội vài năm, ghé tiệm phở hai vợ chồng bạn làm chủ. Thấy vợ bạn đeo khăn tang. Bởi có máu lãng đãng trong người cùng “gái đọan tang, gà mái ghẹ”, ông Vũ Bằng…thở khẽ ra câu đối phở rất tình và cũng rất…phở:

 Nạc mà chi, mỡ mà chi

 Sao cứ ỡm ờ không tái giá

       Câu đối trên đeo tàu há mồm vào Nam sinh con đẻ cái ra câu đối khác giữa một bà hàng phở (phở 79?) cũng là gái góa và một ông khách tóc muối nhiều hơn tiêu…

 Nạc mỡ nữa làm gì, em nghĩ  “chín” rồi, đừng nói với em câu “tái” giá

 Muối tiêu không đáng ngại, lão còn “gân” chán, thử nếm cùng lão miếng “gầu” dai

       Bác hành ngôn hành tỏi ông khách này khó thật: Đã…hết gân còn đòi người ta…tái giá. Dạ thưa bác: Ông khách đây là cụ Bùi Văn Bảo, tác giả vế đối gân với gầu dai trên.

        Nghe thủng rồi, bác tiếp ngòai gân với gầu còn phở nào chăng? Dạ, thế này đây:

       “…Một hôm chúng tôi ngồi nhâm nhi cà phê trong căn phòng mịt mù khói thuốc của cà phê Nhân ở phố Cầu Gỗ vào mười hai giờ khuya, Nguyễn Tuân bỗng nhớ về những dị bản phở ông từng biết thời kháng chiến: phở vịt Bảo Hà, phở chó Cốc Lếu... “. 

       Gọi nó là phở thế chó nào được. Ông lầu bầu.

       Tôi (Vũ Thư Hiên) gật đầu: “Bác ăn phở cá chưa”. Ông sôi nổi hẳn lên: “Phở cá hử?”. Ông nhìn tôi, mắt nheo lại.  Tôi nói với Nguyễn Tuân bằng giọng đoan chắc rằng tôi không hề bịa. Vào những năm tôi còn là bé tí ở làng Mọc bên quê ngoại tôi, tôi đã biết một thứ phở như thế. Đêm đêm, trên những con đường làng tĩnh mịch thỉnh thoảng lại vẳng đến tiếng tắc tắc đều đều của gánh phở rong. Không rao …“phơ…ơ…” như phở đêm Hà Nội. Gánh phở cá lầm lũi đi trong bóng tối mịt mùng, vừa đi vừa phát ra tiếng gõ đều đều vào một mảnh tre đực già, với một chai đèn dầu lạc chập chờn như ma trơi. Gọi là gánh phở nhưng nó không giống gánh phở rong Hà Nội. Thay vào thùng nước phở gò bằng tôn là cái nồi đất lớn đã dùng qua vài đời người, đen xì và bóng nhẫy, không còn dấu vết đất nung, đặt trên một cái giá bốn chân. Bên kia là một cái giá khác chứa một cái tủ nhỏ đựng bát đũa, một cái thớt tí xíu, ấy là gánh phở.

       Tôi nghe chữ phở từ đó. Có người nói nó có xuất xứ từ chữ pot-au-feu, một món súp của Pháp. Nhưng cái tên phở cá tôi được nghe ờ một vùng quê bùn lầy nước đọng, nơi mùi pot-au-feu khó bay tới. Cái vị phở nhà quê của tôi, nó đã luồn sâu vào nỗi nhớ một vùng quê đất thịt của tôi để rồi nằm lại đó cho tới tận bây giờ. Đêm đêm, trên những con đường làng Mọc tối mù thỉnh thoảng lại vẳng đến tiếng gõ của gánh phở. Bà cô tôi nghe tiếng tắc tắc ban đêm, lại nhỏm dậy: "Có phải phở không đấy, cháu…”

        Thôi thì xin thưa với bác: Một là cụ Nguyễn Tuân nguyên quán ở làng Mọc, Hà Đông. Vậy mà cụ chả hay biết…phở cá. Hai là ông Vũ Thư Hiên không động đậy gì đến ngẫu sự…phở không ngon ăn, bởi: “Năm 1957, Tùy bút Phở được cụ Nguyễn viết trong tạp chí Nhân Văn. Cụ kể lại cảnh cụ và một số bạn bè ngồi bên hồ ở Helsinki, Thụy Điển, thèm nhớ bát phở quê hương. Vì bài báo này mà cụ đã bị đảng chỉnh huấn là có tư tưởng hủ hóa. Thêm…phở chuột, phở không người lái. Cụ phải hứa lột xác và phủ nhận tất cả các tác phẩm trước của mình”. (nguồn: Nguyễn Công Khanh)

        Nghe vào tai chui ra lỗ miệng, bác giáo lơ mơ lỗ mỗ chả Tây, Tàu gì sất. Vì từ thuở cha sinh mẹ đẻ đến giờ, bác chả thấy ông Tàu nào đêm đêm gánh hàng về làng quê mình làm ăn để mà…ăn cám. Chuyện gốc gác của phở, cụ Tản Đà trong bài Đánh bạc viết năm 1915 có đọan: “…Đêm còn dài, thời đồng tiền trong tay, nhiều cũng chưa hẳn có, hết cũng chưa chắc không. Tất cả lúc đứng dậy ra về, còn gì mới là được. Có nhẽ đánh bạc không mong được, mà chỉ thức ăn nhục pho…”. Qua bài Đánh bạc viết năm 1915, tôi vụng cho là phở ra đời vào đầu thế kỷ XX, thưa bác. Nhè tôi đang láo ngáo phở với niên kỷ, niên đại, bác hú họa theo Dictionnaire Annamite-Chinois-Français của Gustave Hue (1937): “pot-au-feu là cháo phở ” (trang 745) chứ chả phải là…phở.   

       Dào, bác dậy sao tôi chắc mẩm trong chuyện chữ nghĩa ta có thói dựa dẫm vào Tàu hay Tây. Thảng như ông Nguyễn Dư tình cờ xem được bộ tranh Oger của Tây vẽ ông Tàu gánh phở nên ông thích quá đến nổi da gà (sic) nên viết bài về phở:

“…Theo tôi, tranh vẽ thùng nước dùng có tên “hàng nhục phấn” có từ năm 1943, trong văn học, tên phở được mọi người dùng. Tấm khác vẽ một hàng quà. Ai đã ở Hà Nội trước 1954, chắc đều nhận ra dễ dàng đây là hàng phở gánh.

Tranh vẽ một bên là thùng nước dùng lúc nào cũng sôi sùng sục, bên kia xếp những đồ cần thiết như con dao thái thịt to bản, lọ nước mắm hình dáng đặc biệt, cái xóc bánh phở bằng tre đan treo bên thành, cái liễn đựng hành, mùi. Tầng dưới là chỗ rửa bát, bên cạnh có cái giỏ đựng đũa. Con dao to bản và cái xóc bánh cho ta biết đây là một gánh phở, có thể nói rõ hơn là phở chín…”.

       Từ ngưu nhục phấn, cố nhà báo Lê Thiệp, một “chuyên gia” về phở (phở 75 ở D.C.) qua bài luận về phở, nhà báo hỏi một đầu bếp người Việt gốc Hoa chuyện…khó nhai ấy. Ông hỏa đầu quân này ngẫn ngẫn mà rằng: bên Tàu trâu bò cần thiết cho việc đồng áng, trâu bò chỉ được hạ thịt khi…về quê, tức về với đất.

       Về với đất quê, bác dón chuyện món “xáo trâu” gồm: thịt trâu thái mỏng, hành ta (tím), rau răm cắt dài một đốt ngón tay, khế chua cắt ngang. Sau đó họ xáo (xào) thịt trong chảo với tỏi, mỡ, rồi đổ ra bát, tiếp họ chế nước vào, để lửa liu riu. Khi ăn, người quê bác lấy bún cho vào bát, chan nước xáo thịt vào món xáo trâu quê mùa.

          ***
       Cũng đã đến ngọ rồi, để tôi đưa bác tới hàng phở xe bên hè phố gặp hồn ma bóng quế hai cụ…thần phở qua “văn phở” của ai đấy …

      “…Ông hàng phở Nam Định nhận ra người muôn năm cũ, mang ra bàn một đĩa ớt mỏng, vài miếng chanh cốm xanh non. Đáp lại cái nhìn mời hàng, cụ Vũ gọi một bát tái, ít bánh, nước trong và chẳng thể thiếu đĩa hành giấm. Còn cụ Nguyễn, chẳng cần phải hỏi, bao giờ cụ cũng kỳ cổ với phở chín. Như một nghệ nhân với nghệ thuật vị nhân sinh, ông hàng phở thoăn thoắt lật đi lật lại tảng thịt chín trên cái thớt gỗ đã đóng mủn và nhanh tay thái từng miếng dầy bản. Ấy là cụ Nguyễn nhân sinh quý thích chí vậy.

       Riêng với cụ Vũ, ông hàng phở lấy dao phay miết mảng thịt sống trên mặt thớt cho nó mỏng. Tiếp, ông dùng sống lưng dao bằm nhiều lần trên mảng thịt đó mà phở hôm nay gọi là phở thịt bằm. Sau khi ông nhúng bánh phở vào thùng nước sôi nghi ngút khói, dùng cái vợt hứng rũ những sợi bánh phở cho ráo nước. Ông bốc thịt vào bát, thuận tay ông nhúm bó hành củ, đọt trắng tươi treo lủng lẳng ở thanh song bắc ngang thành xe. Ông hàng phở rút ra hai củ hành đập dập trải trên bát phở. Bát phở được bưng ra, hai cụ chỉ thấy hành hoa thái nhỏ và hai củ hành nổi trên mặt nước. Không nhìn thấy thịt và bánh đâu cả. Xong hai bát phở như hoàn tất một tác phẩm nghệ thuật…phở. Ông hàng phở lừng khừng quơ hai đôi đũa trong cái giỏ tre treo ở cái cột xe, trong ấy lỏng chỏng những cái thìa nhôm nhếch nhác, đã lên nước như…món đồ cổ.

       Phở cho hai cụ bày ra bát chiết yêu, miệng trên loe rộng, nhưng phần dưới thắt lại. Nên nhớ, bánh phở phải cách miệng bát ít nhất là hai phân. Người Hà Nội xưa cũ vốn thanh cảnh, không ai muốn một tô phở đầy phè đến miệng bát. Với bát phở như vậy, tặc một cái là xong, ba lùa đến bốn lùa là nhẵn thín. Bát phở bốc khói nghi ngút, hít, nhìn, ghi nhớ và ăn, ăn mà tưởng như chưa ăn, như ăn một giấc mơ hoa. Mà như hoa thật, cụ Vũ tẩn mẩn ngắm bát phở ra dáng như ngắm một bức tranh thủy mạc, bên trong vành sứ lấp ló một tí trắng nõn của bánh, xanh đậm của hành ta, trắng ngần của hai củ hành đập dập, vài cọng rau mùi, húng làng Láng vênh lên như những nét vẽ màu đậm nét quệt hơi quá tay, điểm một tí đỏ của ớt xắt mỏng như những nét chấm phá. Cụ nhẩn nha từng miếng thịt tái ngọt lịm, từng lát gầu mầu trắng đục, những vân vàng nhạt chạy vòng vèo trông đẹp ra phết. Mà gầu luộc đúng mức thì mỡ tiết ra gần hết, trong suốt dẻo quẹo. Khách nhai một miếng như dính vào hết kẽ răng, cái ngầy ngậy giòn giòn của miếng gầu, nhưng cái  vị béo thơm còn nguyên của một con bò đang sung sức.

         Cụ Nguyễn khẽ cúi đầu xuống hít nhẹ, cái hơi khói lởn vởn nhẹ nhàng chui vào lục phủ ngũ tạng. Khó mà tả nổi cái hương thơm lạ lùng của phở, phảng phất như hoa chanh, hoa bưởi, không có gì nổi bật lên mà trộn lẫn hài hòa giữa rau mùi, gừng, hành. Như người điểm nhãn, ông mầy mò rắc chút muối tiêu, lấy cái thìa nhôm, từ từ trang trọng gạn chút nước dùng trong veo và nếm…Tiếp, cụ dùng đũa lắc nhẹ những cọng bánh phở lơi ra với những thứ khác, bánh phở trong cái bát chiêt yêu bé con con ấy. Bánh phở được thái bằng tay, dẻo mà không dai, thoang thỏang mùi thơm của hương gạo. Nó làm bật lên cái thơm tho đậm đà quyến rũ của những lát thịt chín thái dầy to bản. Màu nâu sẫm của lát thịt chín, khác với bát phở của cụ Vũ, nổi bật lên trong bánh phở. Cái nõn nà của củ hành trần, hành hoa, át hẳn những lát ớt đang dấu mặt ẩn nấp. Cụ cúi đầu xuống bát phở, kính cẩn và trang nghiêm như người hành lễ, như một thiền sư đi tìm chân như trong đạo giáo vô thường của…đạo phở.

        Trong khi cụ Nguyễn, cụ Vũ đang đắm chìm trong hương khói nhang đèn của bát phở, hai cụ không để ý đến một người khách xuất hiện. Thọat nhìn, có thể biết ngay là người ăn xin. Người này dừng lại bên hàng phở xe và giữ một khỏang cách không quá xa, nhưng cũng không quá gần để làm phiền lòng hai cụ. Khi nhận ra khách lạ, đang lúc cao hứng, cụ Nguyễn vui vẻ gọi ông hàng phở: “Hỏi ông ta ăn gì, bác làm cho ông ta một bát”. Ông hàng phở chưa kịp gọ gạy, người ăn xin đã chắp tay: “Dạ thưa cám ơn cụ. Thưa con đủ rồi ạ”. Nhòm bát phở, người ăn xin tiếp: “Đứng ngược gió mà ngửi thấy mùi phở, ấy là phở trứ danh đấy thưa cụ”. Vừa nghe giọng nói, cụ Nguyễn giật nẩy mình xúyt đánh rơi đôi đũa. Cụ nhận ra giọng nói quen quen, như thể ông ăn mày khi xưa nghiện trà và nghèo vì trà. Cụ Vũ thật thà hỏi: “Đã ăn lúc nào mà đủ, mà đứng ngược gió ngửi được mùi thơm thì ông quả là…”. Người ăn xin đáp: “Dạ thưa cụ nói hơi quá..” và tiếp: “Dạ thưa con nói khí không phải, xin cụ xá tội cho. Như xưa kia cụ là thần phở, nhưng…”. Cụ Nguyễn vừa xong bữa, cầm đũa quẹt ngang miệng chùi miệng và gắt nho nhỏ: “Cái nhà anh này hay chửa, cứ nói đi, có chết thằng Tây đen nào đâu”.

         Người ăn xin chậm rãi: “Như con đã thưa với cụ vừa rồi, trên đời không ai hiểu phở bằng cụ. Đó là cái mùi gây bò, cái mùi nồng nồng và gây gây một chút như điểm sương của xá xùng. Thưa cụ, phở mà không có xá xùng, không thảo quả thì có khác gì canh thịt trâu của Tàu. Dạ, có phải thế không ạ. Có anh hàng phở dối khách dùng mực nướng thay cho xá xùng, chỉ lừa được kẻ thực bất tri kỳ vị. Lại có anh dùng su su để tăng thêm độ ngọt, thưa cũng chỉ qua mặt được người trần mắt thịt ăn cốt lấy no”. Người ăn xin bòn mót: “Đến chuyện chữ phở, cụ cho biết có người nói chữ ấy từ ngưu nhục phấn mà ra. Hóa ra phở có nguồn gốc Tàu hay sao? Hòan tòan không phải thế, thưa cụ! Tỉ như cái củ gừng nướng kia. Xin thưa, nó khẳng định phở dứt khóat là của Ta đấy ạ”. Người ăn xin ngập ngừng: “Ấy thưa hai cụ, nước dùng của hai cụ bữa nay, kém một tí xá xùng, lại thêm cái củ gừng nướng hơi bị non”.

       Chắp tay xá môt cái, người ăn xin khua gậy đi về phía cuối phố.

        Dậu đổ bìm leo, khi không bác mọc ra chuyện cứ nhìn bó hành củ, đọt trắng tươi treo lủ khủ trước mặt ông hàng phở là biết ngay phở Hà Nội, gốc Nam Định. Rồi bác hỏi kỳ nhân về phở như người ăn xin có nhiều không. Theo tôi bậc sư về phở là những nhà văn vì những bài văn phở cứ ối ra cả đấy. Phở núp bóng nhà văn đã khật khưỡng đi vào văn học sử. Trong đó có Vũ Bằng ví von phở như nàng con gái thanh tân. Bởi thế trên con đường tình ta đi, phở cũng đã len lút đi vào ngõ ngách văn học dân gian: ra đường thấy vợ nhà người, về nhà thấy cái nợ đời nhà ta. Từ đó nẩy sinh ra tạng người “chán cơm nguội thì ăn…phở”  với sáng đèo cơm đi ăn phở, trưa hăm hở rước phở đi ăn cơm, chiều cơm về nhà cơm, phở về nhà phở, tối nằm với cơm, nghe thơm mùi phở.  

         Chán bác thật! Bác đúng là “cơm nhà quà vợ” vì cái đáng hỏi thì không hỏi. Thảng như “Phở liệt truyện” với nhân vật, với cổ sự phở Nam Định có từ đời thuở nào?

        Theo cụ Cổ Cừ, năm 1928 ở Phố Mới chỉ có một hàng phở thành Nam. Bây giờ Hà thành tràn ngập phở gia truyền Nam Định ở mọi ngõ ngách, Hàng Thiếc có Cổ Cừ, Hàng Đồng có Cổ Chát, Lương Ngọc Quyến có Cổ Bình, Trương Định có Cổ Trình, Khâm Thiên có Cổ Chiêu, ngõ Tạm Thương có Cổ Hùng. Vì khi nhà máy dệt Cotonkin Nam Định được dựng lên năm 1890, những gánh phở rong biến thái từ gánh canh bánh đa cua từ làng Vân Cù phục vụ cho công nhân dệt thời đó.

        Bởi thế, tôi đồ là phở có khỏang năm 1890 là năm có nhà máy dệt Nam Định.

       Vì vậy tôi bám như cua cắp theo cụ Cổ Cừ làng Vân Cù bán phở từ năm 12 tuổi, cụ bán phở gánh,…gánh lên Hà Nội mở hiệu phở cũng cả bốn, năm đời. Cụ kể lể làng Vân Cù ở huyện Nam Trực, tỉnh Nam Định là chính gốc của họ Cù, nhưng vì kỵ húy với ông thành hòang nên phải đổi từ Cù qua Cổ. Cụ vun chuyện từ ông Cổ Hữu Vặng, vì làng đất chật người đông, nên cụ Vặng là người đầu tiên mang theo cái nghề dao thớt, kẽo kẹt gánh “phở” lên Hà Thành năm 1910. Gánh phở được xếp gọn ở hai đầu gánh là hai thùng bằng gỗ ken, mỗi đầu là một cái chạn cao gần đến thắt lưng. Bên này là nồi nước dùng luôn sôi sục, bên kia đựng bát, đũa, thìa, thịt thà xé sẵn, bánh phở, cùng hành chẻ, rau thơm. Từ phở gánh sang phở xe lâu năm một thời âm thầm trở thành những tiệm phở khang trang. Có thể nói tiệm phở Nam Định đầu tiên ở Hà Nội nằm tại phố Hàng Quạt, ngồi trên phản gỗ trải chiếu rồi qua phố Hàng Đồng mới có bàn, có ghế. Sau lan qua phố Cầu Gỗ, Cầu Giấy, như cụ Cổ Chiêm, ngòai 80 tuổi, người từng bán phở ở phố Hàng Trống từ năm 1942, cụ Cổ Viên từ năm 1954, nay 72 tuổi.

        Qua cách nói chuyện của cụ Cổ Cừ, một là cụ không màng đến cái tên “phở Nam Định”. Cái tên có mặt ở Hà thành rồi lẳng lặng biến mất, thực khách ngồi ăn phở cứ ngỡ ăn…“phở Hà Nội”. Ngay như cụ Cổ Cừ chẳng hề hay biết phở Dậu nằm trong ngõ đường Công Lý xuất xứ từ Nam Định. Bà Dậu cho biết Nam Định là nơi có nhiều người làm nghề nấu phở sớm nhất ở miền Bắc. Bà là người Nam Định di cư vào Sài Gòn, năm 1958. Bà cũng là người phát sinh ra…”phở cơm nguội”. (nguồn: Nguyễn Thụy Long)

       Hai là…là người mấy đời uống nước máy Hà Nội, cởi mở nhưng chừng mực, cụ…“cù không cười”…cười mà rằng:     

       “Bây giờ ai chẳng biết qua cầu Đò Quan, rẽ phải 14 cây số là đến làng Giao Cù, Tây Lạc, sát với làng Nghĩa Hưng, Ninh Cơ cùng họ Cồ, họ Vũ. Tất cả bốn làng, hai họ chuyên làm bánh phở, có thể nói nơi đây là cái nôi của nghề làm bánh phở”.

       Cụ phân bua, không có lửa sao có khói, phở có từ đời tám kiếp nào rồi!. Chả ai chịu tìm tòi gì cả. Hỏi về “ngưu nhục phấn”, cụ cho hay:

        “Theo các cụ ta kể, phở không phải xuất sứ từ người Tàu. Nó từ các gánh quà bán bánh đa cua, dần dần là thịt bò để thành phở”.

        Như để khẳng định điều đó, cụ bày hàng thêm:

        “Các ông có thấy Hà Nội từ xưa đến nay, có hàng phở nào của người Trung Quốc không? Cũng có đấy, có một tiệm tên Nghi Xuân ở phố Mã Vũ nhưng là…phở áp chảo”. Phở du nhập từ Trung Quốc? Tại sao giờ này họ không có món phở?”

        Với phở Tàu, một nữ nhân theo học văn học Pháp dấm dẳn: “Một thời kỳ ngớ ngẩn theo Tàu vẫn chưa đủ sao?”. Bà ở Paris, nên quại người Hà Nội dịch phở là…Soupe chinoise, là…mất gốc. Bởi nhiều người với tâm thức 100 năm đô hộ giặc Tây, 1000 năm đô giặc Tàu nên vọng ngoại thâm căn cố đế…Nhưng họ không hay báo Trung Văn viết về phở Ta tựa đề “Việt Nam phấn” cho thấy họ công nhận “phở” là món ăn Việt Nam. Họ chú thích hình ảnh bát phở là…”Việt Nam ngưu nhục phấn”.

       Nhẽ này trong Chuyện cũ Hà Nội II, ông Tô Hòai đã đụng bát đụng đũa:

       ”Năm 2014 tôi đến thành phố Quảng Châu, vào hàng gọi ăn bát phở, thấy nó là bát canh bánh chứ không phải phở.”. Vô tình ông Dế mèn phiêu lưu ký ngược dòng…sử phở với...canh bánh, chỉ khác một chút với cụ Cổ Cừ là...canh bánh đa cua.

        Bác gà gưỡng còn phở Sài Gòn thi sao. Dạ thưa đây:

       Qua câu vè cao su đi dễ khó về, khi đi trai tráng khi về bủng beo tôi góp nhóp được: Năm 1930 có ông Bắc kỳ vào Nam làm phu cạo mủ cao su đồn điền Phú Riềng. Ông Bắc kỳ nấu phở cóc nhái cho phu phen ngồi xổm như cóc nhảy xơi. Năm 1933, phu cạo mủ cao su đình công. Ông chất đồ nghề lên xe ba gác cọc cạch về chợ Lái Thiêu bán phở. Lái Thiêu thuở xa xưa ấy bé bằng lỗ mũi, hẳn là không khá nên ông đẩy xe phở lóc cóc theo hương lộ về Sài Gòn.

       Nhà văn “Nam bộ dân tộc học” Sơn Nam cũng thừa nhận qua Địa chí sông Bé: “Nghề nấu phở bò phát sinh từ Lái Thiêu”. Tiếp, tôi vồ được ông Phạm Công Luận với Chuyện đời của phố III, trích dịch từ tác giả người Pháp tên E. Berges viết đường phố Sài Gòn năm 1934: “Trong hẻm đường Pellerin (Pasteur) vỉa hè lát gạch đỏ là dãy nhà của người Tonkin vào Nam sớm. Ở đây có dăm gánh hàng đun lửa bốc khói nực mùi Tonkin, như bún ốc, thịt chả nướng, xe phở”. Tôi thưa với bác giáo, “xe phở” là…cái chấm hết của bài tạp văn Phở biên niên cổ sự này. Nhưng vẫn chưa xong…

        Bỗng bác bảo khi nào hết chữ, hãy mang đoạn văn dưới đây vào bài viết.

       “…Thi sĩ Đông Hồ sinh quán ở Hà Tiên thì phở là quốc hồn quốc túy. Ở Sài Gòn, từ quán sách Yiễm Yiễm thư trang, mỗi lần đi ăn phở, ông và vợ (nữ thi sĩ Mộng Tuyết) sắm sửa rất cẩn thận. Ông vận áo the, quần lĩnh và khăn đống, đánh xe hơi đi, và không quên một cái tráp. Đến tiệm phở quen, ngồi một góc khuất, mở tráp lấy ra hai cái tô nhỏ, hai đôi đũa và hai cái thìa. Nhờ nhà hàng tráng nước sôi sạch sẽ. Khi phở mang ra, hai ông bà cũng thêm dấm, thêm tương.

        Và. Hai ông bà lặng lẽ ăn...”

        (nguồn: Cư sĩ Minh Đạt)

            ***

       Ừ thì tôi cứ đồng bái quê mùa với cây có gốc, người có cội…tên phở từ đâu mà có. Nói cho ngay, tôi cũng bí ngô bí khoai như cái tên tự trên giời rớt xuống…“phở cơm”. Nghĩ cho cùng, các cụ ta xưa vì rối chữ nên gọi một chữ…”phở” cho đỡ rối rắm ấy thôi…Thôi thì là kẻ hậu bối, bác và tôi liệu cơm gắp mắm, cứ tương Bắc tương bần qua tên phở các cụ đặt sao mình gọi vậy cho êm ả. Tôn ý bác sao, thưa bác.

                                                                                                  Trúc gia trang

                                                                                                 Đinh Hợi 2007

                                                                              Ngộ Không Phí Ngọc Hùng

                                                                                       (thêm bớt 2011, 2018, 2022)

 

Mời Xem :

Ngộ Không Phí Ngọc Hùng: ĐỘNG PHÒNG HOA CHÚC DẠ (T.Vấn Và Bạn Hửu )