Doan Bui
Điều tra: Vào ngày 4 tháng 4 năm 1975, chiếc máy bay Mỹ thực hiện Chiến dịch Babylift, nhằm sơ tán 300 trẻ mồ côi Việt Nam khỏi Sài Gòn, đã bị rơi, khiến một nửa số hành khách thiệt mạng. Guillaume là một trong những đứa trẻ sống sót. Được một gia đình người Pháp nhận nuôi, cậu bé không bao giờ nghĩ rằng mình sẽ có ngày được gặp lại mẹ…
Trong bộ ảnh lưu trữ, một cảnh tượng thê thảm hiện ra. Một chiếc máy bay chở đầy các em bé nằm trong những cái nôi nhỏ xíu. Ngày 4.4.1975, chuyến bay đầu tiên của chiến dịch “Babylift” (Không vận Trẻ em), nhằm sơ tán trẻ mồ côi, đặc biệt là con lai Mỹ, cất cánh từ Sài Gòn. Chiến dịch do Hoa Kỳ tổ chức, khi nước này sắp kết thúc chiến tranh Việt Nam, thất bại quân sự lớn nhất của họ. Nhưng chiếc Galaxy C4 của không quân Mỹ đã rơi ngay sau khi cất cánh, khiến 150 người thiệt mạng, chủ yếu là trẻ em.
Bi kịch này là một phần câu chuyện gia đình tôi. Lúc ấy, cô ruột tôi cuống lên khi thấy quân đội miền Bắc tiến vào Sài Gòn, đã gửi gấm hai người con trai cho những bà sơ tham gia chiến dịch Babylift. Thế là hai đứa em họ của tôi đã lên đường, với căn cước vỏn vẹn là một con số đeo ở cổ. Em lớn 10 tuổi, khóc nức nở khi phải rời cha mẹ, em nhỏ, 4 tuổi nên không biết gì. « Thấy được đi máy bay là em thích quá.” Hai em lên đường ra sân bay, nhưng giờ chót cô tôi đổi ý, mang hai em về. Rốt cuộc cả gia đình cô tôi đã chạy thoát đúng ngày Sài Gòn thất thủ, 30.4.1975, trên một trong những máy bay trực thăng Mỹ cuối cùng cất cánh từ Sài Gòn. Họ tới một trại tị nạn ở đảo Guam, Thái Bình Dương. Nhưng giả sử nếu bữa đó hai đứa vẫn lên máy bay thì sao? Cuộc đời của người tị nạn bao giờ cũng đầy những giả sử nếu hồi đó khác đi...
Ngôi nhà là nơi tưởng niệm
Cô tôi vừa qua đời, tôi chưa bao giờ hỏi được cô chi tiết về câu chuyện này. Đó là lý do tại sao tháng 1 năm 2026, trong chuyến tìm về nguồn cội gia đình ở Việt Nam, tôi đã đến đài tưởng niệm Babylift, cách trung tâm TP. Hồ Chí Minh một giờ xe, nơi chiếc máy bay đã rơi 51 năm trước. Trong thời gian dài, nơi này chỉ là một ngôi làng bao quanh bởi ruộng lúa. Ông Sáu sống ở đó, là người trông coi đài tưởng niệm này, hiện chỉ là một bàn thờ rất nhỏ với một chỗ cắm hương, được lập nên theo ý nguyện của các hiệp hội những người sống sót. Ông nói: "Ở trong cái hố này có thể thấy một mảnh thân máy bay.
Vấn đề rất nhạy cảm về mặt chính trị ở Việt Nam, vì Babylift vẫn luôn bị tố cáo là một vụ bắt cóc trẻ em. Ông Sáu, còn là thiếu niên hôm xảy ra tai nạn, vẫn nhớ tiếng nổ xé toạc bầu trời, chiếc máy bay bốc cháy, và việc cứu trợ những người sống sót. Ngay sau đó, dân làng xung quanh đã chạy đến lấy các mảnh vỡ của máy bay đem bán. "Cha mẹ tôi không làm vậy. Họ sợ vong linh những đứa trẻ đã chết sẽ quay về báo oán." Đó là lý do tại sao nhà ông Sáu, với mảnh thân máy bay đó, tàn tích của thảm hoạ, trở thành nơi tưởng niệm. Ông Sáu nói rằng hồn ma của những đứa trẻ vẫn còn ám ảnh ngôi làng. "Đôi khi, chúng gõ cửa. Chúng muốn về nhà."
Ông Sáu thường xuyên đón những người hành hương đến viếng. “À, tuần trước có một Việt kiều Pháp, như cô, cũng là người sống sót, đã ghé đây.” Ông cho tôi xem ảnh trên điện thoại. Tối hôm đó, lướt trên các nhóm Facebook của những người sống sót chuyến bay Babylift, tôi nhận ra người lạ đó. Anh ấy tên là Guillaume. Tôi gửi tin nhắn và anh trả lời, kể rằng anh sinh tháng 4 năm 1974, được gửi vào trại trẻ mồ côi và được một gia đình người Pháp nhận nuôi. Gia đình nuôi của anh đã nhận được điện báo về vụ máy bay rơi, tưởng con nuôi đã chết trước khi được, 24 giờ sau, rằng nó đang trên đường đến Phápc. “ Máy bay của chúng tôi quá cảnh ở Guam, trong biển Thái Bình Dương, rồi tại một căn cứ quân sự ở San Francisco, nơi đa số các trẻ em dừng lại. Còn lại là những đứa trẻ được các gia đình Pháp nhận nuôi. Tôi đã đi một vòng quanh trái đất, lúc 1 tuổi, trước khi đến miền Nam nước Pháp, nơi tôi lớn lên.”. Guillaume hiện đang ở Việt Nam, gần như hàng năm. Nhưng vào tháng 1 năm 2026 này, một điều phi thường đã xảy ra : anh đã tìm thấy mẹ ruột của mình.
Cuối cùng, chúng tôi gặp nhau ở Pháp, tháng 2, và Guillaume kể cho tôi nghe về hành trình tìm kiếm kéo dài từ thời thơ ấu của anh. “Tôi lớn lên trong một gia đình tóc vàng, mắt xanh, nơi đôi khi tôi bị gọi là ‘tàu khựa’. Cha mẹ tôi kể rằng một ngày nọ, một chiếc máy bay rơi từ trên trời, và giống như những em bé được con cò mang đến, tôi đã hạ cánh trong xe hơi của họ.”
Cho đến năm 18 tuổi, Guillaume được theo dõi sức khỏe, như những người sống sót khác trong chuyến bay. “Đó là một chương trình của chính phủ Mỹ, gia đình chúng tôi và những người khác đã tham gia phiên tòa xét xử vụ tai nạn. Guillaume luôn tự hỏi cha mẹ ruột là ai, nhưng không dám hỏi nhiều vì sợ làm cha mẹ nuôi buồn. “Nhưng năm 2001, tôi có con và cảm thấy có một sự thôi thúc phải biết. Năm 2004, tôi đến Việt Nam. Cha mẹ tôi cho tôi liên lạc với người nữ tu quản lý cô nhi viện, nhưng bà nói không biết gì thêm để tìm kiếm.”
“Con ở đâu đến, hả con gái?”
Đầu năm 2021, mẹ nuôi của Guillaume qua đời. Cha nuôi mất một năm sau đó. Khi dọn nhà, Guillaume tìm thấy một cái thùng carton. Trong đó có giấy tờ cũ: bản sao giấy khai sinh, với tên « Duong Manh Hung » và tên của mẹ, « Duong Thi Phan ». Với manh mối này, Guillaume hi vọng đi xa hơn trong cuộc tìm kiếm. Có quá nhiều người Việt Nam được nhận là con nuôi, quá nhiều những “bụi đời”, như người ta gọi những đứa trẻ lai Mỹ, vẫn hy vọng tìm thấy mẹ ruột, quá nhiều gia đình còn đi tìm thân nhân đã khuất.
Xuất hiện song song cả một thế giới của những người trung gian ít nhiều có thể tin cậy được – từ thám tử đến nhà ngoại cảm – đã phát đạt từ nỗi đau chiến tranh. Ở Việt Nam ai cũng biết “Như chưa hề có cuộc chia ly”, một chương trình truyền hình rất được ưa chuộng, chuyên đoàn tụ các gia đình bị chia cắt sau cuộc điều tra dài. Guillaume nói: Phải vững lòng, vì có rất nhiều hy vọng hão huyền.” Anh gắn kết với cộng đồng nhỏ của những người mồ côi, và Sandy Quercy Lafon, một người sống sót khác của chuyến bay. cũng đang tìm kiếm cha mẹ ruột. Cô khuyên Guillaume nên làm xét nghiệm ADN. Anh sẽ làm 4 lần. Anne Catherine cùng thế hệ với anh, được cho là chị em họ của anh, theo xét nghiệm ADN. Cô không phải là người sống sót trong tai nạn máy bay, nhưng là một trong số 3000 trẻ mồ côi được sơ tán trong suốt tháng 4.1975.
Cô cũng đang tìm mẹ, với sự giúp đỡ của tổ chức phi chính phủ “Con Tìm Mẹ”, do ba phụ nữ Mỹ thành lập. Huyen Friedlander, sinh năm 1970, sống ở California, được đưa sang Mỹ lúc 5 tuổi. “Tôi có ký ức về mẹ, về Việt Nam và tiếng Việt… Tôi may mắn vì có tên mẹ. Khi về Việt Nam lần đầu năm 1990, tôi tìm thấy bà ngay.” Mẹ cô, chúng tôi gặp ở Sài Gòn, rơi nước mắt mỗi khi nhớ lại cuộc đoàn tụ : “Tôi gửi con bé vào trại trẻ mồ côi để cứu nó: có tin đồn kinh khủng là người Bắc sẽ băm vằm tất cả các con lai.” Còn cô Huong My Le, di tản năm 4 tuổi và được một gia đình ở Úc nhận nuôi. Sau khi cha mẹ nuôi qua đời, Huong My Le tìm thấy một mẩu giấy có địa chỉ. Năm 2004, cô đến Việt Nam lần đầu tiên lần theo manh mối đó. Người phụ nữ mở cửa, nhìn cô chằm chằm, rồi ôm chầm lấy cô và khóc: “Con ở đâu đến hả con gái?”
Huong My Le đổi đời, chuyển về sống với gia đình “mới” này ở đồng bằng sông Cửu Long, giúp đỡ họ. Năm, một phụ nữ tự xưng là em gái cùng cha khác mẹ gọi cho cô, sau khi đã đọc về cô trong báo chí Việt. nói rằng người cô nghĩ là mẹ không phải là mẹ của cô Mẹ “ruột” của cô, bị bệnh sau khi sinh, đã gửi cô cho gia đình này rồi mất liên lạc trong hỗn loạn. Và bà đã tìm kiếm cô từ đó. Xét nghiệm ADN xác minh điều này. Huong My Le không biết đã bị “bán” ở viện mồ côi không, như điều thường xảy ra.
Guillaume nhận xét : “Đó là cả một ngành kinh doanh, việc nhận con nuôi quốc tế. Có những trẻ đã bị đánh cắp để giao cho gia đình phương Tây. Và có những bà mẹ vẫn đang tìm kiếm con mình, nhưng không có đủ điều kiện.” Vì thế chương trình Con Tìm Mẹ cấp miễn phí các bộ xét nghiệm ADN. Phi vụ Babylift không chỉ có trẻ mồ côi. Những gia đình như gia đình cô tôi, đã làm việc cho Mỹ, hi vọng nhờ các nữ tu trong các cô nhi viện sơ tán con họ, không biết là sẽ không bao giờ tìm lại được sau này: sổ sách ghi tên các trẻ em sơ tán làm trong lúc bấn loạn, nhiều đứa không được xác định tên tuổi, như hai em họ tôi, chỉ có một con số đeo ở cổ. Trong số 150 đứa bé thiệt mạng, không ai biết tên tuổi.
Nỗi lo hi vọng hão huyền và thời gian dừng lại
Nhưng tháng 11 năm 2025, một xét nghiệm ADN đã ăn khớp với mẹ của Anne-Catherine. Vào thời điểm ấy, bị bệnh, bà đã mang các con đến gửi các nữ tu, được hứa sẽ dành một chỗ trên chuyến bay sơ tán. Người phụ nữ này như thế có thể là chị hay em mẹ của Guillaume. Tổ chức Con Tìm Mẹ đến nhà bà, lấy mẫu ADN gửi sang công ti “My Heritage “ ở Mỹ. Mới đầu Guillaume dè dặt: “Tôi tự bảo có thể đó là một hi vọng hão huyền. Chúng tôi đã đự định đi Việt Nam, đã mua vé máy bay.”
Guillaume đến đồng bằng sông Cửu Long gặp người anh chưa gọi là mẹ, để đưa về Sài Gòn làm thêm xét nghiệm ADN. “Đó là ngày 4 tháng 1. Mười phút trước khi đến phòng thí nghiệm, một email đã đến. Kết quả xét nghiệm ở Mỹ là dương tính. Tôi không có từ nào để diễn tả khoảnh khắc tôi nhìn thấy mẹ tôi. Mọi thứ dường như dừng lại. Mẹ khóc òa. Guillaume được biết cha anh, người Việt Nam, đã mất trong chiến tranh khi bà đang mang thai. Mẹ anh suýt chết khi sinh, đã gửi con vào trại trẻ mồ côi vì sợ không thể nuôi con. Và bà không hề có đứa con nào khác. Guillaume là đứa con trai duy nhất của bà.
Khi tôi gặp Guillaume lần đầu ở Pháp, anh đang chuẩn bị lại đi Việt Nam, về ăn Tết với gia đình. Ngày anh trở lại Pháp, chúng tôi lại gặp nhau. Điện thoại anh không ngừng kêu. “Gia đình gọi”, anh mỉm cười. Mẹ anh xuất hiện trên màn hình. Rất cảm động nghe anh nói tiếng Việt còn chưa sõi nhưng phát âm rất rõ “mẹ”. “Thật kỳ lạ vì mới đây thôi tôi vừa mất mẹ, người mẹ Pháp của tôi, người tôi không bao giờ gọi là mẹ nuôi, đó là mẹ. Và giờ đây tôi tìm lại được người mẹ Việt Nam của mình, ở nửa đời người.”
DOAN BUI
Nguyên tác : báo Pháp Nouvel Obs ngày 18.4.2026 (dành cho người mua dài hạn)
Bản dịch tiếng Việt: Đỗ Tuyết Khanh
.jpg)
.jpg)
.jpg)
