Trái cây rừng Tây Ninh- Ngô Huệ

Xin nói trước là bài nầy viết dựa theo trí nhớ tác giã về những trái cây rừng xưa rất nhiều ở TN trước 1960..
Nhiều loại ngày nay không tìm thấy nữa..Các bạn nào nhớ gì thêm xin bổ sung...


Nhớ thuở Nam Bắc Triều,giặc giã liên miên,nàng chinh phu thương nhớ chồng chỉ biết than thở,thủ thỉ:
Nhớ anh em cũng muốn vô..
Sợ truông nhà Hồ,sợ phá Tam giang.
Truông nhà Hồ đó với nàng chinh phu nó trắc trở diệu vơi,đầy cam bẫy gai chông nhưng mà TN thương yêu của tôi,đất rừng rậm sơn khê  có rất nhiều truông ; truông Bình Linh,truông Mít,vùng Bến Cầu có đến 4 truông : Say,Chẹt,Sơn,Bến Lái...những truông nầy đất đai màu mỡ, cây rừng xanh tốt mang đến  những đặc sản  làm ấm bụng người nghèo cần cù lao động.
Nhìn về phía Tây là núi Bà Đen sừng sũng,các suối Vàng,suối Đá,suối Năm trăm mang dòng nước mát ngọt ngào tưới tiêu cho các cánh đồng lúa.Suối Ngô,suối Tha La,suối Bà Chiêm...làm cho các vùng Cầu Khởi,Vên Vên,Trà Võ thành vùng phát triển cây cao su bạt ngàn...với những đặc điểm như thế...Tây Ninh là nơi nhiều trái cây rừng phát triển..

Trái rừng Tây Ninh
Người xưa kể lai,khi chúa Nguyễn Ánh trên đường bôn ba khổ sở gian nan ,phải chạy về rừng TN ở ẩn,có lúc hết lương thực,đói khát,phải nhờ trái hồng quân(bồ quân,quần quân) và dòng nước suối Vàng cầm cự.
Trái hồng quân nhỏ như  trái nhãn,khi sống màu xanh,chín màu tím,trước khi ăn phải vò cho mềm thì nó mới ngọt (?).Bây giờ cây hồng quân được người dân mang về trồng trong vườn nên nó còn nhiều
Ngoài ra rừng TN còn có:

- Trái trường : Nhìn bên ngoài hơi giống trái vãi miền Bắc nhưng nhỏ hơn,trái cũng ra thành chùm,vị thường chua ngọt (chua nhiều hơn).






-  trái trâm bầu (sim, mua ): mọc thành chùm,lớn hơn hạt mồng tơi,ăn vào có vị ngọt nhưng cả cái lưỡi đều nhuộm màu tím sẫm.

hoa và trái sim

- trái gùi :rừng TN có rất nhiều,có trái vị chua,có trái vị ngọt (có bài ca cải lương nhắc đến nhưng lại là "trái gùi Bến Cát").Trái gùi nhỏ hơn trứng gà so,khi chín có màu vàng,bẻ vỏ mỏng ra bên trong là những muí như  mít.Cây gùi thuộc dạng thân leo và thường mọc ở nơi nhiều kiến,thân cây  bám vào những cây cổ thu cao trong rừng sâu...Vỏ trái gùi nhiều nhưa nên khi xé ra ăn phải cẩn thận và ăn nhiều gùi dễ bị táo bón vì cái hột của nó

- trái sai :giống như trái trái sai lông của núi rừng miền Trung nhưng nhỏ hơn bên trong lớp cơm màu cà phê sữa là hạt nhỏ màu vàng,người ta chặt cây,bó cành lai từng chùm  đem bán

- trái mây: là trái của cây mây, nhỏ bằng đầu ngón tay út   mà thân  mây được thành  làm các vật dụng trong nhà.Thân cây mây được tận dụng hết cở nên trái chắc là không ra kịp
- Trái viết :trái lớn có thể bằng đầu ngón tay cái,có hình thoi,hai đầu nhỏ chính giữa lớn,trái sống và chín đều có màu xanh nhưng trái chín nhìn đẹp,da láng,ăn rất ngọt,đó là trái ngon nhất trong các trái cây rừng,bây giờ không thấy

(viết)

- trái bứa :vị chua, nhỏ bằng nắm tay trẻ con có múi hơi giống múi mít.Người ta dùng trái ăn sống hay nấu canh chua

(hoa và trái bứa)

-trái cò-ke :tròn,nhỏ bằng đầu ngón tay út,màu xanh,chín vỏ có màu vàng,toàn xơ  bao 1  hạt bên trong nhưng nhấm lâu có vị hơi ngọt,
trái xanh được  làm đạn để bắn bằng giàn thun  hoặc ống thụt (hình kế)là trò chơi mà những bạn  trai U70 ở quê TN có thể không quên.
- trái cám : có da sần giống như cám.

Ngoài ra còn có các cây thân thảo,dây leo cho trái như :
- nhãn lồng: trái tròn nhỏ như sê-ri,có bao ngoài 1 lớp như lưới,bên trong có hạt nhỏ ăn chua chua.....cành lá cây nầy dùng làm thuốc nam trị tim,nhãn lồng còn có tên gọi chùm bao.Bạn vói chùm bao hay nhãn lồng là trái thù lù,có lẽ do hình dáng nó

                                         Trái.thù lù













- trái chùm đuông :nhỏ như hạt mồng tơi,mọc thành từng chùm,hột to,chín da màu tím,ăn vào vị ngọt nhưng răng và lưỡi  nhuộm  màu tím xanh

- Chùm moi:trái nhỏ,có từng chùm giống  như chùm đuông.Bây giờ không thấy
- Cà na : mọc vùng  đầm lầy có nước đọng ,trái nhỏ hơn như táo tàu khô ,ăn có vị chua và chát có hạt nhỏ bên trong như hạt măng cầu, ăn phải châm muối ớt nhưng .có người nói người ta chế biến cà na bằng cách ngâm muối hay ngào đường (?)

Trong rừng ,mọc sâu hơn dưới đất là 1 loại cũ,trông giống khoai mỡ nhưng ăn không ngon bằng, đó là củ nần,vào 1975,người ta đã đào được củ nần nặng hơn 10 kg
...vào những năm đói kém,người nghèo dùng củ nầy thay cơm nhưng phải bào ra, lấy bột ,tẻ nước nhiều lần...nếu không ăn vào bị say
Ngày nay,những cây  rừng  thân mộc như : viết,cám,sai,trường có thân gỗ to,khi lấy trái người ta  thường đốn luôn cây nên  cây cũng mất gốc và giống ...thật đáng buồn biết bao nhiêu...
Ước gì những loại cây nầy được bảo tồn để cho thế hệ sau biết được sự phong phú đa dạng của rừng Tây Ninh xưa
Với lứa tuổi 70 về trước ,trái cây rừng Tây Ninh là những kỷ niệm đong đầy trong trí nhớ,mãi mãi không bao giờ quên.
(hình ảnh:từ Google}.

Ghi chú;(1)
Theo chị Pham thị Ngọc Huệ (trang Nonglamsuc.tayninh) thì trái trâm và chùm đuông hoàn toàn khác 
- Trái trâm,người Nam còn gọi là mua,sim,trâm bầu.vỏ màu tím, da láng,lớn hơn chùm đuông.
- Chùm đuông,trái nhỏ như hạt mồng tơi,cũng màu tím,có hột nhỏ bên trong,khi ăn cũng phải lừa hột.
Tác giả đã sửa lại

(2).Bạn Đinh Hỏi đã viết :

Mình biết một số trái cây rừng vì nơi mình ở trước đây có một cụm rừng thưa,có tất cả các loại trái mà rừng TNinh có, ngoài ra còn có trái nhãn lồng chín màu vàng bằng ngón tay giữa, trong ruột giống trái nhãn cũng có hột nhưng hột màu trắng, ăn cơm của ruột cũng ngọt nhưng cơm mỏng lắm.
Trái chùm rượu khi chín màu hồng mộng nước, ruột có hột màu xanh nhạt,ăn có vị ngọt, lá chùm rượu dùng để ủ thuốc lá rất tốt( thuốc lá xếp thành bánh gọi là bánh thuốc, bán cho người nông dân hút thuốc cuộn , hoặc cho các má xỉa trầu).

 Còn Trái Điệp to tròn như cái nấm linh chi, nhỏ hơn bàn tay xòe ra, màu nâu khi già, viền trái cong lên cong xuống, cắt bên trong từng múi trái có một hột màu nâu đẹp,to bằng ngón tay út, vỏ rất cứng, khi ăn rang lên, lấy nấp vung đậy lại,khi đủ độ nóng nó nổ lốp bốp trong vung nồi nghe vui tai lắm, nhắc nồi xuống chớ vội mở vung ra, nó còn nổ một hổi nữa,khi hết nghe tiếng nổ mở ra ,ôi thôi một nồi hột điệp nở bung ra, ăn ruột bên trong thơm bùi hết ý! Nó là loại cây thân tán rất to,có khi tán bằng 2 cái nhà to, còn lá điệp khi vò nát sẽ có chất tẩy rửa như xà bông vậy, ngày xa xưa đó khi không có xà bông mình đã dùng nó vò nát để rửa tay rất sạch!....

Trái rừng lúc lỉu chín nhuộm rực cành lá mùa hè, người người lên núi hái về

Từ tháng 4 đến tháng 6 hàng năm, bà con ở đây lại rủ nhau leo núi, luồn rừng đi hái trái rừng mưu sinh.

Vào hè, những tán cây rừng trên ngọn núi Bẹ (H.Hàm Tân, Bình Thuận), thấp thoáng màu đỏ của trái cây rừng đến mùa thu hoạch. Những cành lá lúc lỉu quả chín nhiều màu xen giữa sắc xanh non của đại ngàn hoang vu khiến cho người được dịp chứng kiến phải xuýt xoa trầm trồ. Bà người Rai quanh núi Bẹ (H.Hàm Tân, Bình Thuận) lại nên núi hái trái rừng.

Để hái được trái rừng, người dân mất hơn 4 tiếng đồng hồ men theo những con đường mòn vắt ngược thẳng đứng tiến lên đỉnh núi. Trên vai họ đeo lỉnh kỉnh nào thùng, bao bì và chiếc làn con bên trong có đựng cơm, nước

Theo người dân, ngày trước, cây thanh trà, cây gùi mọc dày đặc trên núi. Hiện nay, cây thanh trà bị "lâm tặc" cắt phá nên chỉ còn rải rác. Còn cây gùi là cây thân leo, không có giá trị về gỗ nên còn lại khá nhiều. Những cây gùi lâu năm, gốc toả ra 4-6 dây to lớn như bắp tay người lớn, bám vào những cây gỗ cổ thụ trong rừng, vươn lên tận ngọn để sống và phát triển

Năm nay, cây thanh trà ra trái sớm, lại mất mùa nên đến đầu tháng 5 là không còn cây nào có trái. Chỉ có cây gùi là ra trái chi chít, nhuộm đỏ cả những cành lá cao tít.

Người ta phải trèo lên những cành cao, đu người ra các cành nhánh hoặc dùng móc kéo cành vào gần người để hái từng trái, từng chùm một. Người hái quả gùi phải giỏi leo trèo, chỉ cần một chút sơ sẩy là rơi từ trên cao hàng chục mét xuống đất.

Đứng cheo leo trên ngọn cây cao cách mặt đất từ 30- 50m để hái trái gùi.

Ngày trước, vào mùa trái cây rừng chín, người dân địa phương thường tụ tập, hú gọi nhau cùng đi rừng rất đông vui. Nay chỉ có một vài nhóm đi hái trái cây rừng vừa là để kiếm tiền mưu sinh vừa để duy trì một thói quen bao nhiêu đời truyền lại.

Đu, bám theo dây gùi để trèo lên cao hái trái

Trái gùi được xếp cẩn thận từng lớp vào thùng, can nhựa, giữa mỗi lớp trái lại được chèn một ít lá rừng để tránh trái bị va đập, chà xát làm bầm vỏ.

Khi thu hoạch trái gùi, người ta phải rất cận thận dùng kéo cắt từng trái, từng chùm bỏ nhẹ nhàng vào tránh làm bầm, dập.

Những trái gùi chín mọng, chỉ nhìn thôi là đã có cảm giác thèm chịu không nổi

Một chùm trái gùi chín mọng, căng tròn.

Trái gùi khi nhỏ có màu xanh và sọc trắng nhạt bên ngoài. Người dân địa phương mỗi lần đi thăm rừng đều chú ý quan sát xem trái chuyển màu chưa để “căn” được lúc trái chín rộ thì tổ chức đông người lên rừng hái.

Trái gùi có nhiều mủ, vỏ dày, cơm dày bao quanh hạt trong từng múi. Gùi có vị thanh chua, ngọt ngọt và hạt khá lớn.

Giá trái gùi lúc đắt nhất vào khoảng 40 ngàn đồng/kg, chính vụ giá chỉ còn 15-20 ngàn đồng/kg, có lúc chỉ bán được với giá 10 ngàn đồng/kg. Theo người dân, những ngày thường họ lo công việc nương rẫy hay đi làm thuê làm mướn. Tranh thủ lúc mùa vụ nông nhàn thì họ mới rủ nhau lên rừng hái trái thanh trà, trái gùi về bán kiếm tiền đong gạo nuôi gia đình.

( Từ Thanh niên ) .

 

Xem Thêm :

Trái cây rừng Tây Ninh- Ngô Huệ  

Liên trường Tây Ninh-một thời để nhớ - Hồi ký Lê Tấn Tài

Liên Trường Tây Ninh, một thời để nhớ.

Lê Tấn Tài

Cầu Quan-TN)

Hội ngộ lần thứ nhứt của Liên Trường Tây Ninh tại Tiểu Bang California, Hoa Kỳ năm 2009 đã đem đến cho tôi cơ hội rất thích thú và tuyệt vời, được biết tin và nối lại liên lạc với cô Phạm Bạch Tuyết, hiện đang cư ngụ tại Tiểu Bang Virginia, và các bạn học cũ đã bặt tin trên 50 năm, như vợ chồng Ca Văn Sinh – Lê Kim Thao, anh Trương Văn Bổng... Ban tổ chức buổi hội ngộ vừa qua đã thực hiện ý nguyện của cô Phạm Bạch Tuyết rất thành công, đáng được tán thưởng và ghi nhận công sức đóng góp to lớn. Dù không thể sắp xếp để về California họp mặt với Thầy Cô và bạn học cũ trong lần hội ngộ thứ hai vào ngày 16/7/2011 sắp tới, tôi xin đóng góp rất khiêm nhường bằng bài viết hồi ký ngắn, kể lại kỷ niệm trong thời gian tôi học tại trường Trung Học Công Lập Tây Ninh, từ năm Đệ Thất (niên khóa 1957-1958) đến Đệ Ngũ (niên khóa 1959-1960). Viết lại ký ức của hơn 50 năm, nên có điều sơ sót, kính xin Thầy Cô và các bạn tha thứ.

Tôi học lớp Tiếp Liên A với thầy Lê Văn Vang tại trường Lê Văn Trung, niên khóa 1956-1957. Thầy Vang thường nhắc nhở học trò rằng năm nay, các trò phải cố gắng rất nhiều để vượt qua 2 kỳ thi: Thi Tiểu Học và thi tuyển vào lớp Đệ Thất trường công lập. Tuổi của tôi năm nay là năm cuối cùng để được nộp đơn thi vào Đệ Thất. Nếu tôi không đậu vào Đệ Thất trường công thì tôi không còn cơ hội nào để thi thêm một lần nữa. Tôi rất lo lắng, băn khoăn.

Ngày thi Đệ Thất là 15/7/1957. Tôi nhớ rõ ngày nầy, vì đúng hôm tôi đi thi thì chị tư tôi sanh cháu Nương, con gái đầu lòng của chị. Kỳ thi gồm có gồm có 3 bài: bài Luận Văn, bài Toán Đố và bài Câu Hỏi Thường Thức về Sử Ký, Địa Dư và Cách Trí. Môn Cách Trí sau đổi tên lại thành Vạn Vật ở bậc Trung Học. Đầu đề Luận Văn cho kỳ thi nầy khá lạ và khó cho thí sinh. Thông thường ở bậc Tiểu Học, Luận Văn sẽ xoay xung quanh các đề tài tả cảnh, tả người, kể chuyện hoặc thơ tín. Đầu đề bài luận: “Cảm tưởng của trò về mùa Hè năm nay”. Đề bài Luận Văn khá lạ và khó viết, vì phải trình bày cảm tưởng, dĩ nhiên phải có phần nghị luận, phê phán tại sao trò yêu thích hoặc ghét. Đây là một bài nghị luận khó viết cho học trò bậc Tiểu Học. Tôi nhớ mang máng, đại ý bài Luận Văn tôi soạn gồm có mấy điểm chánh: Mùa hè năm nay rất nóng, hạn hán ở nhiều nơi trong Tỉnh, gây khó khăn cho việc cày cấy của nhà nông. Gia đình tôi làm ruộng, ba tôi thường than thở đám mạ vừa gieo bị héo úa, vàng chạch vì thiếu nước, còn trâu thì ốm tong teo vì không đủ cỏ cho nó ăn. Cánh đồng cỏ khô khan, cằn cỗi.Thực trạng thê thảm nầy của nông gia, tôi là người trực tiếp sống trong hoàn cảnh đó nên rất hiểu rõ.Tôi viết lại những điều thực tế của gia đình tôi để hoàn thành bài Luận Văn.

May mắn, tôi thi đậu Đệ Thất. Lớp tôi là lớp Đệ Thất năm thứ 3 của trường.Trường Trung Học Công Lập Tây Ninh được thành lập với lớp Đệ Thất đầu tiên là niên khóa 1955-1956.Lúc đầu, trường chưa cất xong nên học sinh học nhờ tại trường Tiểu Học tỉnh lỵ Tây Ninh, đối diện với nhà của bác sĩ Hà Văn Sua.Đến niên khóa 1956-1957, trường bắt đầu dọn về trụ sở mới tại ngả tư Cửa Đồn. Khu đất trường trước đây là bãi đất trống dùng làm nghĩa địa.Ông Đốc Mạnh là Thầy Hiệu Trưởng đầu tiên của trường. Năm tôi học Đệ Thất, trường có 4 lớp, gồm Đệ Thất A, B, C và D. Học sinh đậu hạng cao hơn hết được sắp vào lớp A, hạng kế vào lớp B, C và D. Lớp A, B chỉ gồm toàn nam sinh. Lớp C, D nam sinh, nữ sinh học chung. Lớp A, B, C chọn sinh ngữ là Pháp Văn. Lớp D chọn sinh ngữ Anh Văn. Phòng học lớp Đệ Thất ở từng trệt. Học sinh chỉ học một buổi, sáng hoặc chiều.

Ở bậc Tiểu Học, học trò chỉ có một Thầy dạy suốt năm.Bây giờ lên Trung Học, học một môn với một Thầy, hoặc Cô, học trò thấy chưa quen, bở ngỡ.Tuy nhiên, lần lần rồi cũng quen.Môn học ở Đệ Thất cũng khác hơn hồi ở lớp Tiếp Liên. Ở lớp Tiếp Liên, học sinh học các môn Toán, Chính Tả, Tập Làm Văn, Cách Trí, Sử Ký, Địa Dư. Nay lên Đệ Thất, học các môn hoàn toàn mới tinh, như Hình Học, Đại Số, Vật Lý, Hóa Học. Môn Hình Học với các định lý, định đề, chứng minh khó hiểu quá. Năm ĐệThất, Thầy Tam dạy Toán, Cô Nhân dạy Việt Văn, Thầy Vinh dạy Vẽ. Cô Hồng Vân dạy Pháp Văn. Phương pháp giảng dạy của cô Hồng Vân rất hay, linh động, dễ hiểu. Tôi may mắn được học Pháp Văn với cô Hồng Vân liên tiếp năm Đệ Thất, Đệ Lục, nhờ vậy môn Pháp Văn tôi có tiến bộ. Tuy nhiên, dù tôi cố gắng thế nào cũng không bao giờ vượt qua được bạn Lê Mến Trí.Bạn Trí luôn luôn là người đứng đầu lớp môn Pháp Văn. Các thầy dạy Vật Lý, Hóa Học, Sử, Địa tôi không nhớ được. Trưởng lớp Đệ Thất B là anh Trương Văn Bổng, ở chung xóm Trường Đua với tôi. Sang niên khóa 1958-1959, lên lớp Đệ Lục B, anh Trương Văn Bổng được chuyển sang lớp Đệ Lục A. Anh cũng làm trưởng lớp Đệ Lục A. Anh Ca Văn Sinh làm trưởng lớp Đệ Lục B, thay anh Bổng. Năm Đệ Lục, cô Phạm Bạch Tuyết dạy Việt Văn. Thầy Châu Văn Năm dạy Lý Hóa. Cô Bạch Tuyết, Thầy Năm vừa tốt nghiệp, về dạy đầu tiên tại trường nầy. Thầy Khánh dạy Toán.Thầy Khánh người Bắc, dạy Toán rất hay, dễ hiểu, được học trò ngưỡng mộ. Ngoài ra, năm nầy có 2 Thầy mới, một Thầy dạy môn Hán Văn, còn thầy kia dạy Âm Nhạc. Tôi không nhớ tên của 2 Thầy, nhưng Thầy dạy Âm Nhạc có lối cầm viết rất lạ. Thầy kẹp viết giữa hai ngón trỏ và ngón giữa.Ba ngón cái, giữa và trỏ chụm lại để giữ ngòi viết. Mỗi lần Thầy viết, tôi nhìn Thầy chăm chú, và tự hỏi, làm sao mà Thầy có cách cầm viết lạ lùng như vậy mà thầy lại viết bình thường được? Thỉnh thoảng, Thầy đem vào lớp một cây đờn guitar để đờn cho học trò nghe âm thanh các nốt nhạc “đồ mi pha sol la si” ra làm sao. Âm thanh các nốt nhạc phát ra từ cây đờn của thầy thì cũng bình thường như các cây đờn guitar khác, chỉ có điều làm cho học trò luôn trố mắt nhìn cây đờn của Thầy, vì nó có hình dáng rất đặc biệt mà lần đầu tiên tôi mới được nhìn thấy. Thầy nói cây đờn nầy làm ở Pháp.Thầy rất dễ thương, cởi mở. Thầy mặc quần áo sang trọng, với cây đờn đặc biệt, nên tôi nghĩ có lẽ thầy là một nhạc sĩ có tiếng tăm ở thủ đô không biết chừng? Trong niên học nầy, Thầy tổ chức một đêm nhạc do các học sinh toàn Tỉnh Tây Ninh trình diễn. Đêm nhạc nầy được tổ chức ở rạp hát Thanh Sơn, gần chợ mới Tây Ninh.Khán giả đông chật rạp hát.Buổi trình diễn nhạc của các ca sĩ học trò rất thành công.Tôi cũng háo hức tham dự, và nhớ mãi giọng hát học trò ấm áp, dễ thương. Chị Lữ Thị Kim Thanh, học sinh lớp Đệ Ngũ, là hoa khôi của trường, người Huế. “O xứ Huế” nầy là con gái của Thiếu Tá Phó Tỉnh Trưởng Nội An, hát bài “Tôi yêu”, chị Ngọc Diệp, nữ sinh ở Trảng Bàng, hát bài “Lối về xóm nhỏ”. Đêm nhạc với tiếng hát học trò nhưng rất hay, rất dễ thương, rất điêu luyện mà hơn nửa thế kỷ vẫn còn lưu lại kỷ niệm đẹp trong ký ức tôi.

Sau một năm học ở bậc Trung Học, chợt tôi cảm thấy say mê văn chương, tập tành làm thơ, viết văn, có chút mơ mộng, thỉnh thoảng thả hồn vào giấc mơ hoa nào đó, vẩn vơ chưa định hướng rõ ràng, và bâng quơ hướng ánh mắt nhìn về phòng học của hai lớp C, D bên cạnh với bóng hồng thướt tha. Hai lớp A, B chỉ gồm toàn nam sinh, nên không có hấp lực nào với tôi. Còn hai lớp C, D thì nam, nữ sinh học chung, mà trong số đó có nhiều cô rất dễ thương. Tuy nhiên, tôi rất nhát, chỉ hướng mắt nhìn chứ đâu có dám làm quen với cô nào đâu! Vậy mà tôi cũng tập làm thơ, chép thơ của các thi sĩ nổi tiếng vào nhật ký. Làm được vài bài thơ “con cóc”, viết được vài câu chuyện tầm phào, vậy mà tôi dám cả gan gởi đến báo Nhân Loại. Chỉ thấy tòa soạn Nhân Loại trả lời có nhận được bài là tôi cảm thấy sướng như tiên, như đi trên mây và bay với gió, tưởng chừng như đã là một văn sĩ nỗi tiếng! Tôi rất thích những bài trên Nhân Loại, như truyện ngắn của Sơn Nam, Trang Thế Hy. Một số truyện ngắn đăng trên Nhân Loại, sau nầy được Sơn Nam in thành sách “Hương Rừng Cà Mau”, trong đó có truyện ngắn “Mùa Len Trâu” được quay thành phim.

Sau đây, xin chép lại một bài thơ “con cóc” của thuở mơ mộng bâng quơ ngày xưa:

Trăng thu

Đêm nay trăng xuống chốn cô liêu,

Hoang lạnh mình ta thức với nàng.

Dễ ai đã biết trăng gầy đẹp,

Vỏ vàng, u uất qua rèm sương.

Đêm nay trăng có khóc bên rừng?

Giọt lệ trăng rơi lạnh buốt vai.

Trăng ơi! Trăng khóc chờ ta phải?

Một kiếp tơ tầm cũng thế thôi.

Trăng ơi! Vạn vật chẳng biết ta,

Khi đêm lắng xuống, nhặt cánh hoa,

Mở lòng ép kỹ trong trang giấy,

Để ướm máu tươi... thắm vần thơ.

Trăng ơi! Ta sợ trăng chẳng lên,

Những đêm cô quạnh, thoảng gió về.

Giao cành loạt soạt, lá đớn đau,

Thì thầm... to nhỏ vào cõi chết.

Trăng ơi! Ta sợ rồi trăng chết,

Mất ở thi nhân bao ý thơ.

Nguyện cầu ta chết giữa đêm trăng,

Cho lòng hòa thắm ánh trăng mờ.

Sau những ngày mơ mộng, với ánh mắt đơn phương hướng về các cô ở lớp C, D, thì tôi chợt nhận ra rằng mình học trễ mất rồi. Việc học của tôi bị gián đoạn, vì năm Thìn bão lụt 1952, tôi đang học lớp Nhì ở trường Tiểu Học Tỉnh lỵ thì phải nghỉ ngang, ở nhà phụ ba làm ruộng, chăn trâu, lại rủi bị té gảy tay khi đang ngồi ngất ngưởng trên lưng con trâu Cheo tại Gò Trôm, cạnh sông Vàm Cò Đông, phía sau chùa Gò Kén! Tôi phải tạm nghỉ học một năm. Để bắt kịp thời gian bị trễ, tôi chuẩn bị thi nhảy Trung Học Đệ Nhứt Cấp ở năm lớp Đệ Ngũ.

Bạn Nguyễn Văn Quyền và tôi cùng học chương trình Toán lớp Đệ Ngũ cấp tốc với thầy Giao tại trường tư thục Trình Minh Thế. Bạn Quyền là người Bắc di cư. Gia đình bạn di cư vào Nam, định cư ở ấp Cao Xá, gần Trảng Lớn. Trường Trình Minh Thế do thầy Yêm làm Hiệu Trưởng. Thầy Yêm dạy môn Việt Văn. Trường nằm ở gần bến xe đò Tây Ninh – Sài Gòn, phía đối diện với rạp chớp bóng Lạc Thanh, đường Gia Long. Chúng tôi mua sách Toán có bài giải sẵn của thầy Đặng Sĩ Hỹ để làm bài tập thêm ngoài giờ học ở nhà trường. Các bài giải của thầy Đặng Sĩ Hỹ rất giản dị, dễ hiểu, họp với trình độ “học nhảy” của chúng tôi. Về Toán Hình Học, chúng tôi đọc đầu đề, tìm hiểu rồi vẽ hình, tìm cách chứng minh, xong mới mở sách ra so với bài giải để xem cách giải của mình đúng hay sai. Còn Toán Đại Số, chúng tôi cũng chỉ đọc đầu đề, rồi cố gắng làm bài, xong mới mở sách ra để so lại.

Niên khóa 1959 – 1960, tôi học lớp Đệ Ngũ B tại trường Trung Học Công Lập Tây Ninh. Về Toán Hình Học, Đại Số thì tôi có thể làm bài giải được rồi. Năm nầy, tôi học Việt Văn với Thầy Nguyễn Vũ Hoan.Cô Thái dạy Pháp Văn. Tôi không nhớ thầy cô nào dạy các môn Hình Học, Đại Số, Lý Hóa, Sử Địa. Tôi học chương trình Đệ Ngũ ở trường Trung Học Công Lập Tây Ninh một buổi, còn buổi kia, tôi học chương trình Đệ Tứ ở Trường tư thục Văn Thanh. Trường Văn Thanh ở gần xóm Bộng Dầu, nằm ở phía tay trái trên đường từ Tỉnh lỵ đi về cửa số 2 Nội Ô Tòa Thánh Cao Đài Tây Ninh. Tôi chỉ học các môn chánh để đi thi. Thầy Giàu dạy Việt Văn. Thầy giảng truyện Kiều hay tuyệt. Giọng nói của Thầy lưu loát, văn của thầy súc tích, cách dùng từ của Thầy linh động, chính xác và cảm động.Thầy Tạ Chí Đông Hải dạy Lý Hoá, Vạn Vật. Thầy sáu Vinh dạy Pháp Văn. Thầy Âu Quang Nhứt dạy làm rédaction.Thầy Đạo dạy Hình Học, Đại Số. Thầy Đạo dạy Toán Hình Học rất hay, rất dễ hiểu. Thầy làm bài giải Toán rất nhanh, các chứng minh Hình Học của thầy giản dị, dễ theo dõi. Thầy đứng trên bục, giảng giải nhỏ nhẹ, hiền từ mà linh hoạt, thầy vẽ vòng tròn trên bảng đen rất thần kỳ. Thầy cầm cục phấn trắng, xoay một vòng tròn vo như quây bằng “compa” trên bảng đen. Thầy là thần tượng toán học của chúng tôi.Tôi nhìn Thầy làm bài giải toán mà ngưỡng mộ.Có nhiều bài toán khó trong các sách thi BEPC của Pháp mà tôi giải không nổi, tôi đem hỏi Thầy.Thầy chỉ đọc lướt qua, rồi giải rạch ròi ngay lập tức. Tôi lại một phen thán phục Thầy vô ngần, nhứt là các bài toán về quỹ đạo! Các Thầy dạy ở trường Văn Thanh cũng dạy ở trường Lê Văn Trung. Trường Lê Văn Trung do thầy Nguyễn Hữu Lương làm Hiệu Trưởng, là trường do Hội Thánh Đạo Cao Đài lập nên. Trường Lê Văn Trung là trường đầu tiên dạy tới lớp Đệ Nhị, luyện thi Tú Tài phần một tại Tây Ninh, với thành phần giảng huấn rất ni tiếng, như Luật Sư Trần Văn Tuyên, nữ giáo sư Phạm Thị Côn, Thầy Chu Văn Bình (tức nhà văn Chu Tử, chủ nhiệm nhật báo Sống, tác giả các tiểu thuyết nỗi tiếng như Yêu, Sống, Tiền...). Thầy Chu Văn Bình làm Hiệu Trưởng trước thầy Nguyễn Hữu Luơng.

Tôi cũng học thêm Pháp Văn với thầy Huệ Chương ở ngả năm, Nội Ô Tòa Thánh.Thầy Huệ Chưong có tiệm bán sách, cũng tên là “Huệ Chương”. Tiệm sách ở căn phòng phía trước nhà, còn phòng học ở liền ngay sau tiệm sách. Lớp học của thầy Huệ Chương có khoảng 20 học sinh. Thầy Huệ Chương dạy môn Pháp Văn cho học sinh chuẩn bị thi Trung Học. Phương pháp dạy của Thầy rất độc đáo, học sinh theo học rất hứng thú và mau tiến bộ. Thầy dạy một bài Pháp Văn, thường thường lấy từ sách của tác giả Phạm Tất Đắc. Thầy rất chú trọng về văn phạm, như phân tích từng chữ hay phân tích mệnh đề. Mỗi khi gặp động từ bất quy tắc, thầy chỉ trò nào thì trò đó phải đọc liền động từ được chia ở thời (temps) và ngôi thứ. Chúng tôi lúc nào cũng cố gắng học thuộc lòng cách chia các động từ bất quy tắc, lúc nào cũng đem kè kè bên mình quyển “Art de conjuguer les 8000 verbes” của nhà xuất bản Hachette. Tôi cùng học với các bạn Trần Minh Thấu, Ngô Minh Chí, chị Thân Thị Đời...

Thầy Huệ Chương gọi học trò, luôn luôn kèm tên với chữ trò, như trò Chí, trò Tài... Các tên Chí, Tài mà ghép với chữ trò thì cũng không có gì đáng để ý. Tuy nhiên, khi thầy gọi “Trò Đời”, tên Đời mà ghép với chữ trò, nghe khá tức cười. Thầy gọi tên chị Thân Thị Đời, chúng tôi không khỏi lặng lẽ, kín đáo cười tủm tỉm.Chữ “Trò Đời” từ miệng của thầy Huệ Chương tôi không bao giờ quên được.Các bạn Ngô Minh Chí, Trần  Minh Thấu, Thân Thị Đời hình như sau nầy đều làm ngành giáo dục.Chị Đời là Hiệu Trưởng trường Trung Học Nông Lâm Súc Tây Ninh, trụ sở ở Trạm Nghỉ, gần Bến Kéo.Hiện nay, chị đã nghỉ hưu. Sức khỏe của chị không được tốt, vì qua một cơn bệnh khá nặng. Nhân đây, xin cầu chúc chị thân tâm an lạc và sớm bình phục.

Sau một năm luyện thi khá bận rộn, tôi được may mắn thi đậu Trung Học Đệ Nhất Cấp, hạng Bình Thứ. Với mảnh bằng khá khiêm nhưòng nầy, tôi thi vào trường Phụ Tá Thí Nghiệm. Trường Phụ Tá Thí Nghiệm nằm trong khuôn viên Viện Pasteur, đường Pasteur, Sài Gòn.Sau hai năm học, tôi tốt nghiệp năm 1962.Tháng 10 năm 1963, tôi được Bộ Y Tế bổ dụng làm Phụ Tá Thí Nghiệm, với chỉ số lương lúc mới ra trường là 280.Tôi đi làm tại Ty Y Tế tỉnh Phước Long. Cũng xin nói thêm, niên khóa 1960 -1961, tôi vừa học ở trường Phụ Tá Thí Nghiệm ban ngày, còn ban đêm tôi học lớp Đệ Nhị, ban A, tại trường Minh Đạo, đường Phan Thanh Giản, luyện thi Tú Tài phần một. Tôi thi đậu Tú Tài phần một, ban A năm 1961. Năm 1962, tôi bận rộn lo thi tốt nghiệp Phụ Tá Thí Nghiệm, nên nghỉ học một năm. Đến niên khóa 1962 – 1963, trong khi chờ Bộ Y Tế bổ dụng đi làm, tôi theo học lớp Đệ Nhất A tại trường Trung Học Chu Văn An, gần nhà thờ Ngả Sáu, Chợ Lớn, và thi đậu Tú Tài phần hai năm 1963, lúc tôi 20 tuổi.

Tôi rời khỏi Tây Ninh năm 1960, để bước vào đời sớm hơn các bạn đồng lứa tuổi.Tôi rời khỏi Tây Ninh để xuống Sài Gòn học nghề, và ra đời, mưu sinh sớm.Gia đình tôi nghèo, khó khăn chồng chất. Ba má tôi cày sâu, cuốc bẩm, suốt đời chân lấm tay bùn, cực khổ quanh năm. Vả lại, ba má tôi đã già, sức đã yếu, lợi tức khiêm nhưòng của nghề nông không giúp gia đình tôi vươn lên một cuộc sống gọi là thoải mái.Ba em gái tôi còn nhỏ, đáng được đi học đến nơi, đến chốn.Việc đi học của tôi, thành thực mà nói, là kết quả của sự hi sinh của ba má và anh chị tôi. Ba má và anh chị tôi cam nhận phần cơ cực, để nhường chỗ sung sướng cho tôi. Ôi, tình cảm gia đình, ba má và anh chị hi sinh cho mình, cao quý là chừng nào. Biết bao giờ trả được ân sâu nghĩa nặng của gia đình, của ân sư đã hết lòng nuôi dưỡng, dạy dổ cho mình khôn lớn, thành tài!

Tôi từ giã tuổi học trò mộng mơ, thơ ngây, đáng quý, đáng nhớ sớm hơn các bạn, nhưng thời gian học ở Liên Trường Tây Ninh vẫn luôn luôn là kỷ niệm đẹp, êm đềm của thời niên thiếu của tôi, của “một thời để nhớ”.

Lê Tấn Tài

Viết tại Trường Đại Học Tây Sydney

(Western Sydney University, Campbelltown campus)

Ngày thứ tư 20 tháng 10 năm 2010

Đô đốc Bùi Thị Xuân, nỗi ngậm ngùi bên cửa Nhật Lệ

Bùi Thụy Đào Nguyên

“Nếu có một nữ tướng như ta nữa thì cửa Nhật Lệ không để lạnh. Nhà ngươi khó mà đặt chân được tới đất Bắc hà…” – Bùi Thị Xuân

Triều vua Quang Trung có vài nữ tướng, trong số đó nổi bật hơn cả là Đô đốc Bùi Thị Xuân.
I.Tiểu sử

Bùi Thị Xuân (;?- 1802) 
Quê ở làng Phú Xuân, xã Bình Phú huyện Bình Khê, nay là huyện Tây Sơn, tỉnh Bình Định.Chưa rõ tên cha mẹ, chỉ biết bà là cháu thái sư Bùi Đắc Tuyên.
Bà là người phụ nữ xinh đẹp, nhờ sớm học võ với đô thống Ngô Mạnh nên bà rất giỏi võ nghệ, nhất là môn song kiếm. Chuyện kể rằng, trên đường đến Tây Sơn tụ nghĩa Trần Quang Diệu đã đánh nhau với một con hổ lớn, hung dữ. Nhân đi qua đấy, bà Xuân đã rút kiếm xông vào cứu trợ. Quang Diệu bị hổ vồ trọng thương nên phải theo bà về nhà chữa trị.
Sau hai người thành gia thất rồi cùng nhau về tòng quân dưới ngọn cờ Tây Sơn ở chiến khu Phú Lạc.Nhờ vào tài nghệ về chiến thuật, binh bị cộng với lòng dũng cảm; vợ chồng bà nhanh chóng trở thành những tướng lĩnh trụ cột, góp công lớn trong công cuộc đánh đuổi quân Mãn Thanh vào đầu xuân Kỷ dậu 1789 và so tranh quyết liệt với quân Nguyễn Ánh hơn 10 năm …
Người ta còn kể, khi đến với Nguyễn Huệ, người con gái trẻ đẹp làng Xuân Hòa này không chỉ tòng quân một mình mà còn dẫn theo một đội nữ binh do mình đào tạo và một đoàn voi rừng đã được bà rèn luyện thuần thục.Trước khi gia nhập quân Tây Sơn, bà đã tự phong là “Tây Sơn nữ tướng”. Sau này bà được hội kiến với Nguyễn Huệ, Huệ cũng thừa nhận bà rất xứng đáng với danh xưng đó; và vương còn ban tặng thêm bốn chữ “Cân quắc anh hùng”.
Giữa lúc Tây Sơn đang rất thành công với các hoạt động chính trị, quân sự, ngoại giao và phát triển kinh tế thì đột ngột vào ngày 29/7/1792, Quang Trung (Nguyễn Huệ) mất, để lại nhiều thương tiếc.
Cũng từ đây triều đại Tây Sơn bắt đầu suy yếu do vua Cảnh Thịnh ( Quang Toản) còn nhỏ, bất tài nên đã không giữ được việc triều chính, bị họ ngoại chuyên quyền, dẫn đầu số đó là cậu họ Thái sư Bùi Đắc Tuyên, làm cho các đại thần kết bè phái, quay sang giết hại lẫn nhau dẫn đến nội bộ lục đục, triều chính suy vi, khiến lòng dân vốn đã sống quá nhiều năm trong cảnh máu lửa càng thêm oán ghét cảnh phân tranh, loạn lạc….Và đây thật sự là một cơ hội vàng cho đối phương.
Vì vậy, tức thì Nguyễn Ánh xua quân chiếm lại Quy Nhơn vào năm 1799. Bùi Thị Xuân cùng chồng một mặt tham gia củng cố triều chính, một mặt chỉ huy quân sĩ giữ lũy Trấn Ninh, chống lại quân Nguyễn.Tuy nhiên trước sức tấn công mạnh mẽ của Nguyễn vương, các thành luỹ của Tây Sơn nhanh chóng bị mất. Bà Xuân cùng chồng con bị quân Nguyễn bắt được ở huyện Thanh Chương, tỉnh Nghệ An .
Khi nghe bà bị bắt, Nguyễn Ánh sai người đem đến trước mặt hỏi giọng đắc chí: Ta và Nguyễn Huệ ai hơn? Bà trả lời: Chúa công ta; tay kiếm tay cờ mà làm nên sự nghiệp. Trong khi nhà người đi cầu viện ngoại bang, hết Xiêm đến Tàu làm tan nát cả sơn hà, cùng đều bị chúa công ta đánh cho không còn manh giáp. Đem so với Chúa công ta, nhà ngươi chẳng qua là ao trời nước vũng. Ánh gằn giọng: Người có tài sao không giữ nổi ngai vàng cho Cảnh Thịnh? Bà đáp: Nếu có một nữ tướng như ta nữa thì cửa Nhật Lệ không để lạnh. Nhà ngươi khó mà đặt chân được tới đất Bắc hà…
Ngày 6 tháng 11 năm Nhâm tuất (20-11-1802), vua tôi nhà Tây Sơn trong đó có Bùi Thị Xuân cùng chồng con bị đưa ra pháp trường tại Phú Xuân.Chồng bà bị xử tội lột da, còn bà cùng con gái độc nhất 15 tuổi tên Trần Bích Xuân bị xử voi dày (bãi chém An Hoà, ngoại ô Huế,ở đó khoảng 200 tướng lĩnh của nhà Tây Sơn đã hiên ngang ra pháp trường )
Theo tư liệu của một giáo sĩ phương Tây De La Bissachère viết năm 1807- người có dịp chứng kiến – đã miêu tả buổi hành hình được tóm lược như sau:
“Đứa con gái trẻ của bà ( Bùi Thị Xuân) bị lột hết y phục. Một thớt voi từ từ tiến đến .Cô gái biến sắc rồi mặt trắng bệch như tờ giấy.Nàng ngoảnh nhìn mẹ, kêu thất thanh. Bà Xuân nghiêm mặt trách : Con phải chết anh dũng để xứng đáng là con của ta !…
Đến lượt bà, nhờ lớp vải ở bên trong quấn kín thân thể, nên tránh khỏi sự lõa lồ. Và bà rất bình thản bước lại trước đầu voi hét một tiếng thật lớn khiến voi giật mình lùi lại. Bọn lính phải vội vàng bắn hỏa pháo,đâm cây nhọn sau đít con vật để nó trở nên hung tợn, chạy bổ tới, giơ vòi quấn lấy bà tung lên trời…Nhưng trái với lệ thường, nó không chà đạp phạm nhân như mọi bận mà bỏ chạy vòng quanh pháp trường, rống lên những tiếng đầy sợ hãi khiến hàng vạn người xem hoảng hốt theo”… (Theo Thiên Nam nhân vật chí, bà bị xử lăng trì, thi hài bị thiêu rụi…)
II . Những tư liệu liên quan
1/Trận chiến đấu oanh liệt cuối cùng
Tóm tắt theo Sử sách, bà Bùi Thị Xuân cưỡi voi liều chết đánh lũy Trấn Ninh, nơi Nguyễn Ánh đang cố thủ, từ sáng đến trưa chưa chịu lui. Rồi bà còn giành lấy dùi tự tay thúc trống liên hồi.Lúc bấy giờ Nguyễn vương cùng tướng tá đã hốt hoảng vội chia quân vượt sông Linh Giang đánh bọc hậu hòng mở đường máu thoát thân.Nào ngờ vua Cảnh Thịnh nhát gan thấy quân Nguyễn tràn qua nhiều, tưởng nguy khốn liền cho lui binh.Ngay lúc đó bà cũng nhận được tin Nguyễn Văn Trương phá tan thủy binh của Tây Sơn ở cửa biển Nhật Lệ (Quảng Bình) cướp được hầu hết tàu thuyền và tướng giữ cửa Nguyễn Văn Kiên cũng đã đầu hàng .
Trước tình thế đang thắng thành bại này đội quân của bà bỏ cả vũ khí, đạn dược để chạy …
Đây có thể nói là trận chiến đấu oanh liệt cuối cùng của bà để hòng cứu vãn tình thế.Nhưng ngờ đâu nhà Tây sơn, sau trận này thêm trượt dài trên đà suy vong, không sao gượng lại được nữa…
*Trích thêm tư liệu cùng đề tài trong web vn thu quan :
Bùi Thị Xuân đánh lũy Trấn Ninh, từ sáng đến chiều, máu và mồ hôi ướt đẫm áo giáp…
Trong bài Bùi phu nhân ca của cụ Vân Sơn Nguyễn Trọng Trì có đoạn rằng:
Xuân hàn lãnh khí như tiễn đao
Xuân phong xuy huyết nhiễm chinh bào
Hoàng hôn thành dốc bi già động
Hữu nhân diện tỷ phù dung kiều
Phu cổ trợ chiến Lương Hồng Ngọc
Mộc Lan tòng quân Hoàng Hà Khúc
Thùy ngôn cân quắc bất như nhân ?
Dĩ cổ phương kim tam đinh túc
Nghĩa là:
Khí xuân lạnh như khí lạnh nơi lưỡi dao bén thoát ra.
Gió xuân thổi máu bay thẩm đẩm tấm chinh bào
Nơi góc thành tiếng tù và lay động bóng hoàng hôn
Có người dung nhan kiều diễm như đóa hoa phù dung
Thật chẳng khác Lương Hồng Ngọc đánh trống trợ chiến cho ba quân.
Và nàng Mộc Lan xông trận nơi sông Hoàng Hà
Ai bảo khăn yếm không bằng người ?
Từ xưa đến nay vững vàng thế ba chân vạc
Ðây là tác giả tả BTX lúc đánh Ðâu Mâu (Quảng Bình).Thành lũy sắp bị hạ được thì có tin thủy quân Nhật Lệ bị quân nhà Nguyễn đánh tan. Nguyễn Quang Toản hoảng hốt ra lệnh lui binh. Không sao cản được, Bùi nữ tướng đành phải mở đường máu để lui binh…
Người đời sau cũng có́ thơ vịnh bà:
Vận nước đang xoay chuyển
Quần thoa cũng vẫy vùng
Liều thân lo cứu chúa
Công trận quyết thay chồng.
Khảng khái khi lâm nạn!
Kiên trinh lúc khốn cùng
Ngàn thu gương nữ liệt
Gương sáng hãy soi chung
Và viết về bà (trích “Còn mãi đến bây giờ”. bút ký của Hoàng Phủ Ngọc Tường) :

Các gia đình họ Bùi hiện còn ở làng này đều là phái nhánh, còn phái chánh đã bị Gia Long giết sạch.
Bà sanh ở ấp Xuân hòa, nay gọi là Phú Xuân. Lớn lên, bà đi học võ nghệ với một võ sư người việt ở Thuần Truyền. Lò võ đó nổi tiếng từ thời Lê đến nay. Môn sinh rất đông, cả nam lẫn nữ và bà làm trưởng môn. Ít lâu sau ngày Tây Sơn khởi nghĩa, bà dẫn cả đoàn võ sinh đến tòng quân, theo Nguyễn Huệ đánh Đông dẹp Bắc, sự nghiệp lừng lẫy. Ở bên Phú An nay còn một đám đất gọi là Trường Võ, đó là nơi bà mở trường dạy võ nghệ cho các nghĩa sĩ trong quân đội Tây Sơn
Ngoài tài năng võ nghệ, cầm binh, huấn luyện voi rừng (nghe đâu dãy gò Dinh, sông Côn là bãi tập voi của bà) …bà còn giỏi cả việc khai hoang, làm thủy lợi như biến lòng một con suối khô, chỉ toàn là cát đá thành vùng đất màu mỡ “nhất đẳng điền” tên là ruộng Trại, rộng hơn hai chục héc-ta để lấy lúa nuôi quân…
…Chúng tôi đi thêm một quãng đường làng, rẽ vào một xóm nhỏ gồm ba bốn túp nhà xúm xít trên một khu đất chật chội, dừng lại trước một căn nhà hoang vắng .
…Đó là một căn nhà nhỏ, quá nhỏ đến không ngờ, nhà rường ba gian nhưng tất cả chỉ rộng độ 5 mét, nên 2 gian bên bị ép lại thành hai cái chái chật chội chỉ vừa đủ đặt một chiếc chõng đơn cho một người nằm…Đồ đạc không còn lại gì, ngoài một chiếc tủ gỗ mộc, phía dưới có những ngăn kéo, hình như xưa dùng để đựng quầm áo.Tất cả chỉ có thế, từ thế kỷ mười tám cho đến bây giờ !…

2/Trần Quang Diệu ( 1746–1802) .
Danh tướng dưới triều Tây Sơn, người làng Kim Giao, xã Liên Chiểu (nay thuộc xã Phổ Thuận, huyện Đức Phổ, tỉnh Quảng Ngãi) Nhưng cũng có ý kiến khác cho rằng quê quán của ông ở xã Ân Tín, huyện Hoài Ân, tỉnh Bình Định…(sau đời Trần Quang Diệu, họ Trần dời ra làng Tú Sơn, nay thuộc xã Đức Lân, huyện Mộ Đức, tỉnh Quảng Ngãi)
Ông tham gia phong trào Tây Sơn từ đầu .Năm 1789,ông được Nguyễn Huệ cử làm Đốc trấn Nghệ An, xây dựng thành Phượng Hoàng trung đô. Những năm 1790 – 91,ông chỉ huy các cuộc đánh dẹp lực lượng chống đối do Lê Duy Chỉ cầm đầu. Năm 1792, Quang Trung mất, ông giữ chức Thái phó, là một trong “Tứ trụ triều đình để giúp vua Cảnh Thịnh (Nguyễn Quang Toản). Tuy vua mới hay nghe lời gièm pha nhưng vợ chồng ông vẫn tận tình giúp nhà Tây Sơn. Có thể nói thời bấy giờ, ông là chủ tướng quan trọng nhất trong việc đánh dẹp thế lực Nguyễn Ánh.
Năm 1800–1801, ông vây kinh thành Quy Nhơn cũ của vua Thái Đức (Nguyễn Nhạc) vừa mới bị quân Nguyễn Ánh đánh chiếm. Trận vây thành rồi bị cầm chân kéo dài gần một năm ở đây, tạo thời cơ tốt cho Nguyễn Ánh đánh chiếm Phú Xuân rồi bắt sống Quang Toản.( tướng thủ thành của nhà Nguyễn là Võ Tánh tự vẫn chứ không giao thành ) Lực lượng của Nguyễn Ánh sau đó phản công ngày càng ác liệt .Cuối cùng Quang Diệu và vợ con đều bị bắt sống và bị giết
Những bậc cao niên nhất trong tộc đã kể rõ rằng, sau khi ông chịu án: bị xử lột da sống, có hai người hầu thân cận đã lén đánh cắp được chỉ một mảnh áo nhỏ dính máu của ông để mang về táng trong “mộ gió”… ( chỉ nghĩ đến thôi, tôi thật sự rùng mình vì phương pháp giết người này.)
3.Vua Quang Toản(1713-1802) bị bắt:
Ngày 18, Nguyễn Ánh tiến ra Thăng Long, vua Quang Toản chạy lên phía Bắc, qua Xương Giang (thuộc tỉnh Bắc Giang) ban đêm vào chùa Thọ Xương xin ngủ trọ, bị thôn dân vây bắt, quân lính tùy tùng đều tan rã cả.Em là Nguyễn Quang Thùy và vợ chồng đô đốc Tú treo cổ tự tử..
***
Cụ Nguyễn Đức Đài, ở thôn Long Trì, xã Tân An, huyện Yên Dũng, tỉnh Bắc Giang, năm nay đã ngoài 90 tuổi kể:
…Khi các cụ nhà tôi bắt được, cất giấu vua ngoài chuông Rậm, chuông Rí( hồ nước đầy cỏ năn cỏ lác giữa đồng) Họ dể ngài nằm chìm mình dưới nước, chỉ thò mũi lên để thở, trên mặt nước có ngụy trang bằng một chiếc lá sen. Rồi họ nấu cơm mang ra mời, vua bảo: trẫm không ăn đâu, trẫm hết lộc rồi, chẳng sống làm gì nữa…
Anh Nguyễn Đức Đoan, con cụ Đài, tuổi đã gần 50, dựa vào gia phả viết bằng chữ Hán đã có từ 300 trước, kể tiếp:
…Không ngờ có kẻ chỉ điểm cho quân lính, voi ngựa kéo về lùng sục bắt bớ, nhiều người dân tham vàng bỏ ngãi đã bắt nhà vua, đóng gông, bỏ vào cũi sơn son đem nộp cho quan quân lĩnh thưởng. Hai cụ nhà tôi dò la mới biết vợ chồng tên phường chèo làm chỉ điểm. Họ bèn đem anh chồng ra giết, riêng con vợ của nó quá xinh nên một ông gạ ép làm vợ; không ngờ chị ta cũng là người tiết nghĩa nên bế con, lao đầu xuống mộ chồng tự vẫn…
Người trong dòng tộc đời sau kể vậy, nhưng theo nhà nghiên cứu Nguyễn Văn Phong, dẫn trong sách Nhìn ngược từ nóc nhà Đông Dương của Đỗ Doãn Hoàng, tr 349 ghi:
Chúng tôi đã nghiên cứu từ lâu, dòng họ Nguyễn Đức có 18 đời Quận công, có 2 người Quận công sau cùng được phong nhờ vào thành tích “bắt vua” mà có…
***
Vài tháng sau, Gia Long về Phú Xuân, sửa lễ cáo miếu dâng tù. Quang Toản lúc bấy giờ mới 19 tuổi, cùng những người con khác của anh em Nguyễn Nhạc, Nguyễn Huệ đều bị Gia Long sai dùng cực hình 5 voi xé xác.
Còn Nguyễn Huệ, Nguyễn Nhạc cũng bị trả thù rất dã man:
Mồ mả bị khai quật, hài cốt bị giã nát vứt đi; đầu lâu của Nhạc, Huệ, Toản và mộc chủ của vợ chồng Nguyễn Huệ đều bị giam ở nhà Đồ Ngoại, sau lại đưa vào cấm cố vĩnh viễn trong ngục thất
Triều Tây Sơn từ đây chấm dứt..
4.Tương truyền Võ Văn Dũng và Bùi Thị Xuân có chung một nguồn gốc.
Thời chúa Nguyễn (1533- 1775), hai anh em Lê Kim Bảng và Lê Kim Bôi gốc người Nghệ An vào lập nghiệp ở vùng Phú Phong. Để tránh sự chú ý của chính quyền về gốc tích của mình, họ hẹn nhau khi sanh con, cải sang họ mẹ. Sau Lê Kim Bảng lấy con gái họ Bùi ở Phú Phong, sinh hạ Bùi Thị Xuân, Bùi Thị Thu và Bùi Thị Nhị, không có con trai. Lê Kim Bôi làm rể nhà họ Võ ở Phú Mỹ (?) sinh được con trai, Võ Văn Dũng là con út . Vậy Bùi Thị Xuân và Võ Văn Dũng là chị em thúc bá.
Một thuyết khác cho rằng nữ tướng Bùi Thị Xuân là ái nữ của Bùi Đắc Chí và gọi Bùi Đắc Tuyên bằng chú, quê quán ở ấp Xuân Hòa khách hộ, thôn An Hòa, thuộc Thời Đôn, huyện Tuy Viễn. Sinh trưởng trong một gia đình khá giả, bà được theo đòi nghiên bút, lại khéo tay nổi tiếng viết chữ đẹp và công dung ngôn hạnh vẹn toàn. Tuy vậy, địa thế và phong thổ ảnh hưởng rất lớn đến con người, quê hương bà chỉ có phía tây liền với Phú Phong, còn phía đông lấy suối làm ranh giới, nam giáp núi, bắc giáp sông; bà được hun đúc bởi đất hiểm nên không theo nếp nữ nhi thường tình mà thích võ hơn văn…
(Theo tài liệu trong Dactrung.net)
5.Trấn Ninh, Ðâu Mâu, Nhật Lệ:
Đều thuộc Quảng Bình. Ðó là ba căn cứ quân sự rất trọng yếu ở địa đầu trấn Thuận Hóa.
-Trấn Ninh ở địa phận xã Phú Ninh, huyện Phong Lộc. Năm Nhâm Dần (1662) Theo lời tâu của Nguyễn Hữu Dật và Nguyễn Hữu Tấn, Chúa Hiền vương cho đắp lũy Trấn Ninh và đắp lũy Sa Phụ để nương tựa nhau để chống ngăn giặc.Họ Trịnh đem quân vào đánh Thuận Hóa, đánh mấy tháng không qua khỏi hệ thống lũy này, phải rút quân trở về Bắc.
-Phá Nhật Lệ ở đông bắc huyện Phong Lộc, cũng thuộc xã Phú Ninh. Chu vi ước 5 dặm. Phía đông có gò cát bao la, đồi cao xanh rậm, biển cả chạy quanh ở đông bắc, các núi triều cũng ở tây nam sông Nhật Lệ, tức sông Ðồng Hới, chạy ra Phá.
-Núi Ðâu Mâu ở phía tây huyện Phong Lộc, tọa lạc xã Lệ Kỳ. Núi gò trùng điệp, cây cối sầm uất. Ðỉnh cao nhọn hình như mão đâu mâu, khí thế hùng vĩ. Chân núi gối sông Nhật Lệ, lũy do chúa Nguyễn đắp để ngăn quân Trịnh, chạy dài dưới chân núi…
III . Lời kết
Thật lòng nếu không đọc được bài bút ký của Hoàng Phủ vừa nêu trên, chắc tôi không có ý định tìm hiểu thêm về Bùi Thị Xuân và soạn lại đề tài đã được nhiều người luận bàn rồi. Nhưng chẳng hiều sao khi đọc trong sách sử đến đoạn Nguyễn Ánh dụ hàng vợ chồng Bùi Thị Xuân nhiều lần mà không được, khiến tôi nảy ra băn khoăn : Vua Nguyễn có “màu mè” không khi tánh vua vốn là người hay sợ, hay nghi kỵ người tài, nhất là vợ chồng bà đã từng là kẻ khác phía và đã bao lần khiến quan quân nhà Nguyễn phải điêu đứng ?
Và ta nên hiểu chuyện Nguyễn Ánh dành cho gia đình họ những hình phạt quá thảm khốc như thế nào đây? Bởi lẽ nếu nhà vua sẵn tấm lòng khoan thứ; thật tâm mến mộ hiền tài, nhân cách ấy thì dù không chiêu hàng được, theo tôi, vua cũng sẽ lấy cái cớ “Trần Quang Diệu tha chết cho cả bọn tướng sĩ và còn sai người làm lễ liệm táng Võ Tánh & Ngô Tùng Châu tại thành Qui Nhơn vào năm 1801” để dòng tộc họ không bị giết sạch, gia đình họ được chết toàn thây hay chí ít ra cô con gái vô tội vừa vào độ tuổi xuân thì có được một con đường sống…
Và “đó là một căn nhà nhỏ, quá nhỏ đến không ngờ…hai cái chái chật chội chỉ vừa đủ đặt một chiếc chõng đơn cho một người nằm…Đồ đạc không còn lại gì, ngoài một chiếc tủ gỗ mộc…”.Những câu văn giản dị này sao mà có sức gây nhói lòng người . Ngẫm chồng là Thái phó, vợ là Đô đốc, quyền lực nằm trong tay một thời gian dài, ấy vậy mà “nhà cửa, của cải đơn sơ đến không ngờ”, chẵng đáng cho những người hôm nay tìm đọc về bà rồi sống tốt hơn sao ?…

Nghiên cứu lịch sử

ĐỒNG BỌN SÁU ĐỨA Truyện vui của vkp công chúa nhỏ

Ngoài nhóm “Đồng Bọn Tứ Quý PH3” thời trung học gồm có tui và ba đứa bạn tên bắt đầu bằng chữ H, tui còn có thêm một nhóm “Đồng Bọn Tam Võ DP2” gồm Ông Lính Già xa quê hương và nhà văn thơ nữ luôn thả hồn bay bổng trên đỉnh Hải Vân Võ H. Phi.  Nói chung là có tất cả sáu đồng bọn kể cả tui.

Trong “đồng bọn sáu đứa”, Hòa bự con nhất nhóm PH3 nhưng hiền khô so với Ph. tui thân hình nhỏ xíu nhưng dữ như bà chằng... Hòa có trang blog “Hoài Niệm Tây Ninh” để bạn bè viết, đọc và nhớ... Có một lần, vì đăng nhầm một bài của một con ếch trên một blog bạn, con ếch nhảy dựng lên, Hòa chỉ phân trần và xin lỗi... nhưng tui thì không nhịn được  nên đã té ra thơ, như sau:

    ẾCH NGỒI ĐÁY GIẾNG

Tui có được vài bài thơ đăng báo

Được hội thơ văn tặng giải “Dư Hơi”

Tự thấy mình như rốn giữa bầu trời

Nên không cho ai đăng trên blog rác !

                             *

Một ngày nọ ông già gàn phê phán

“ Em đã xấp được bao nhiêu chữ rồi?

Tiếng Việt mình phong phú lắm em ơi

Công em khó để nhiều người tán tụng

                            *

Có chi vội đâu mà em nhảy dựng?

Mặt mày nhăn nhó trông thật khó coi

Thơ em như đống phân lúc nhúc dòi

Vi trùng lây lan, nên đem cất kỷ.”

                            *

Giật mình thức giấc, qua cơn mộng mị

Nhìn lại chồng thơ, nức nở nghen ngào

Lâu nay cứ tưởng mình là ngôi sao

Giờ mới biết cảnh ếch ngồi đáy giếng!!!

😀😀😀

          Nhắc đến chuyện Té Ra Thơ làm tui nhớ nhỏ Hằng có biệt danh là Ánh Trăng Vàng, lần đầu tiên nó giới thiệu tui với Ông Lính Già như vầy nè: “Con P té cũng ra thơ...” (Xin thương tình dừng đổi dấu chữ té nhe đồng bọn) khiến cho ông đồng bọn họ Võ của tui trố mắt nhìn nó trách:  “Mấy bà già cả hết rồi mà nói chuyện với nhau cứ Mầy Mầy Tau Tau, Con nầy Con nọ... nghe kỳ cục quá!”

                        

         

Ngoài miệng thì nói năng có vẻ nặng chịt như xe Thiết giáp chạy trên đường nhựa nhưng tui biết trong thâm tâm Ông Lính Già rất là “thấu cảm” với tình bạn keo sơn gắn bó thắm thiết của đồng bọn tui. Ông còn có tính khôi hài đặc biệt khiến cho nhiều bạn bè cười rồi nhớ mãi không quên. Một lần họp lớp có chị em nhà họ Tô tham dự, khi bàn ăn được dọn ra, ông  vừa nhìn chị lớn họ Tô vừa nói “Tui chọn cái Tô Lớn à nghen!”

Chưa hết, Ông lính già còn nói về bà xả thật là dí dỏm khi ông đưa hình bà lên trang facebook:

-      Hân hạnh được biết "Phu nhân TT" Đẹp quá... khéo chọn dữ a...

-      VKP ơi, không phải là Phu nhân của TT, mà là Chánh Phủ, "xếp của TT" đó. Quý bà, bà nào cũng là CP cả, tụi tôi chỉ là phó thường dân thôi, bảo sao chúng tôi nghe vậy.

-      Ông   PTD ơi, tui cũng từng làm "Chánh Phủ" chớ bộ... Trong chế độ Dân Chủ Tự Do, sơ sẩy chút xíu là"chánh phủ" bị lật đổ cái rụp.

-      Ác cái là các ông PTD lại cấu kết cùng "Đồng Bọn"để lật đổ "chánh phủ"... Cho nên, cách tốt nhất là "Đừng nghe những gì mà PTD nói mà hãy nhìn kỹ những gì mà PTD làm".... Hì Hì...

-      Dể gì lật đổ CP được. CP nào cũng có "vây con, cánh cháu" ủng hộ hết. Lật đổ mà không thành thì chỉ có .. "ra chuồng heo mà nằm chèo queo" thôi. H.ỏ.n.g. dám đâu. Ha, ha...

Trở lại cái “tô lớn đẹp” như “ánh trăng vàng”, nó không những tỏa sáng về tính cách nghĩa nhân mà còn là cuốn tự điển sống để tui có thể tìm hiểu mọi việc nhất là về bạn bè thời trung học.  Ví dụ khi tui không nhớ rõ một người bạn vừa có tin vui hoặc buồn, tui hỏi nó thì sẽ hình dung ra ngay người bạn thuở  thiếu thời.  Còn nữa, Tô Lớn rất nghiêm khắc trong nghề gõ đầu trẻ nhưng cũng không thiếu thông cảm về sự đam mê chơi đùa trong tuổi thơ. Cho nên, có một lần nó đã lặng lẽ rơi nước mắt khi nhìn thấy đám học trò nhỏ đang lui cui tìm mấy con dế trong các bụi bông mà trước đó chính nó đã quăng các hộp dế ra ngoài cửa lớp.  Nó cũng sẵn sàng quên mình vì chồng con và bạn bè...

         

Đồng bọn cuối cùng trong nhóm Tứ quý PH3 là Huệ.  Con nhỏ nầy là thổ công của đất Tây Ninh, cây trái rừng nào nó cũng biết, địa danh nào nó cũng hay. Bài nó đăng trên HNTN, nhiều người đọc rất thích thú để nhớ về cái thuở xa xưa.  Tui xin trích một đoạn văn của Huệ:

“Nhớ thuở Nam Bắc Triều, giặc giã liên miên, nàng chinh phu thương nhớ chồng chỉ biết than thở, thủ thỉ:

“Nhớ anh em cũng muốn vô. 

Sợ truông nhà Hồ, sợ phá Tam giang.” (Ca dao)

Truông nhà Hồ đó với nàng chinh phu nó trắc trở diệu vơi, đầy cam bẫy gai chông nhưng mà TN thương yêu của tôi, đất rừng rậm sơn khê có rất nhiều truông: truông Bình Linh, truông Mít; vùng Bến Cầu có đến 4 truông: Say, Chẹt, Sơn, Bến Lái... Những truông nầy đất đai màu mỡ, cây rừng xanh tốt mang đến  những đặc sản  làm ấm bụng người nghèo cần cù lao động.

Nhìn về phía Tây là núi Bà Đen sừng sũng, các suối Vàng, suối Đá, suối Năm trăm mang dòng nước mát ngọt ngào tưới tiêu cho các cánh đồng lúa.  Suối Ngô, suối Tha La, suối Bà Chiêm... làm cho các vùng Cầu Khởi, Vên Vên, Trà Võ thành vùng phát triển cây cao su bạt ngàn... Với những đặc điểm như thế, Tây Ninh là nơi nhiều trái cây rừng phát triển...”

Xin coi tiếp bài của Huệ trên blog Hoài Niệm Tây Ninh

          https://hoainiemtayninh.blogspot.co.id/2017/01/ia-danh-tay-ninh-xua-chung-quanh-truong.html

          https://hoainiemtayninh.blogspot.co.id/search?q=Tr%C3%A1i+c%C3%A2y+r%E1%BB%ABng+T%C3%A2y+Ninh-Ng%C3%B4+Hu%E1%BB%87

Đồng bọn chót trong nhóm Tam Võ DP2 là Võ H. Phi, cái tên nghe như con trai, đã từng bị gọi đi Quân dịch dưới thời Tổng Thống Nguyễn Văn Thiệu, được tui tôn làm sư phụ vì đã hướng dẫn cho tui nhiều chuyện bổ ích lắm nhất là trong lãnh vực thơ văn.  Nhưng có lúc tui cũng phải bổ ngữa về sự khuyên bảo của Phi: “Hãy viết văn mần thơ đi vì nếu thương ai thì cho họ sống hạnh phúc còn nếu ghét ai thì làm sát thủ, giết quách đi là xong!” như cuộc đối thoại với tui qua phone sau:

                   

CHUYỆN CƯỜI XUYÊN LỤC ĐỊA. 

-      Reng … Reng   Reng…

-      Sư phụ hả?

-      Ừ, ta tức muốn ói máu đây!

-      Sao vậy?

-      Mi còn nhớ cái tên “áo liền quần”, bạn của ông anh pilot của ta không? Ta mới vừa gặp hắn trong buổi họp “gia đình giặc lái khóa…” nè.

-      Có gì mà tức, bộ hắn đòi nối lại tình xưa hả?

-      Được vậy thì đâu có tức, đàng nầy hắn nói hắn hỏng biết ta là ai.

-      Chắc tại “sư tử hà đông” ngồi kế bên chứ gì?

-      Chứ còn gì nữa!

-      Sao sư phụ hỏng kê khai những món quà như sợi dây chuyền, máy sấy tóc… mà ngày xưa hắn đã tặng sp . Còn nữa, một lần về phép, hắn “ngồi đồng” ở nhà sp sao không nhắc cho hắn nhớ, đặng cho sư tử hà đông nghiền hắn tan xác luôn.

-      Hình phạt đó còn nhẹ lắm.  Phải cho hắn chết mà vẫn chung tình với ta.

-      Vậy thì cho chết lúc trẻ, hồi còn ở VN đi, chứ bây giờ ở Mỹ, hắn là “bạc tình lang” rồi thì làm sao mà ra tay sát thủ để được “một công hai việc”.

-      Hãy cho ta thời gian để tìm hình phạt thích đáng cho hắn trong “TÓC MAI” nghen.

-      SP quả đúng là “sát thủ hạng nặng” !

-      😀😀😀

          Chuyện xảy ra lâu rồi mà giờ nầy tui mới thố lộ, ACE đừng bắt tội tui nói xấu sư phụ rồi phạt tiền tui thì tội nghiệp tui lắm à nhen (Mới đây có một bác sĩ bị phạt 5.000.000 đồng VN vì tội dám nói “xấu nhưng đúng” lãnh đạo, là bà Bộ trưởng Y Tế.)

Đồng bọn của tui ơi:

Chừng nào tui TÉ vô hòm

Nhớ đem Laptop... sớm hôm gõ về!

Hi Hi Ha Ha 😀😀

          Saigon 25/10/2017

          Vkp công chúa nhỏ