Sài Gòn có nói gì đâu - Đặng Nguyễn Đông Vy

Đôi khi tôi vẫn tự hỏi, mối tơ duyên giữa tôi và Sài Gòn bắt đầu từ khi nào? Từ cái Tết đầu tiên tôi theo ba mẹ vô Sài Gòn ăn Tết với gia đình bên nội, hay từ thuở ba tôi còn là một thiếu niên thường xuyên trốn học đi xem phim ở rạp Văn Cầm, Phú Nhuận. Hay xa xăm hơn nữa, từ năm 1941, khi chàng trai trẻ - là ông nội tôi - lặn lội từ Quảng Bình vô Sài Gòn làm cậu chạy việc cho các bà phước ở dòng tu kín sau Nhà Bưu điện Thành phố, ít lâu sau lại trở thành anh bồi của một gia đình người Pháp trên đường Catinat với mức lương 40 đồng bạc Đông Dương?

Dù thế nào, tôi với Sài Gòn hẳn đã có duyên, trước khi tôi về làm dâu một gia đình miền Nam lâu đời.

Nhưng có một điều lạ lùng, đó là càng ngày tôi lại càng cảm thấy mình không phải là "người Sài Gòn".

Đó là một cảm giác hơi khó lý giải, bởi đối với tôi, khái niệm "người Sài Gòn" không hề được đóng trong một cái khung nhỏ hẹp nào. Không cần bạn phải sanh ra ở Sài Gòn, chỉ cần bạn cảm thấy mình là người Sài Gòn thì bạn chính là người Sài Gòn. Thế thôi!

Vậy thì tại sao sau nhiều năm sống trong lòng thành phố mà tôi vẫn chưa cảm thấy Sài Gòn thuộc về mình, và ngược lại?

Đó là vì càng tiếp xúc với những thế hệ tiếp nối từng sinh ra, lớn lên và thậm chí chưa bao giờ bứt mình khỏi mảnh đất này trong suốt vài thế hệ thì tôi lại càng nhận ra rằng cái chất Sài Gòn của người Sài Gòn không dễ nắm bắt như những từ ngữ mà tôi thỉnh thoảng vẫn đọc đâu đó.

Có lẽ chính vì vậy mà nhiều năm qua tôi vẫn luôn tự hỏi: Cuối cùng thì linh hồn Sài Gòn nằm ở đâu? Vẻ đẹp của vùng đất này? Cái tinh thần cốt lõi của người Sài Gòn nằm ở đâu? Ở lối sống đô thị phóng khoáng của những năm trước 1975 hay vẻ lịch lãm duyên dáng vẫn còn đọng lại trong những hồi tưởng về thời thuộc địa? Hay chính là lối sống vội vã náo nhiệt và luôn biến đổi của thời buổi hiện tại?

Người Sài Gòn không chỉ là những người đã ra đi, hay trở về, mà còn là những người ở lại và chưa bao giờ rời xa.

Người Sài Gòn, không chỉ là giới thượng lưu thường xuất hiện quanh những đoạn đường sang trọng khu quận Nhứt, mà còn là phần đông bình dân sống trong những con hẻm nhỏ ở Đa Kao, Thị Nghè, Phú Nhuận hay Chợ Lớn…

Người Sài Gòn, không chỉ là các nghệ sĩ nổi danh thong dong tụ tập trong quán cà phê thời thượng, bàn chuyện thi văn nhạc họa, hay những cô gái xinh đẹp dạo phố trong tà áo lụa, mà còn là những con người không xuất hiện trước đám đông, chỉ lặng lẽ âm thầm dâng tặng đời mình cho thành phố này qua mấy thế kỷ thăng trầm.

Người Sài Gòn không cống hiến tài năng hay công sức của mình cho thành phố như một lý tưởng. Họ cống hiến một cách tình cờ vì đã làm việc tất phải làm đến nơi đến chốn.

Người Sài Gòn, họ không màng thổ lộ cho ai hay mình yêu sâu đậm ra sao và nhớ da diết thành phố của mình như thế nào.

Người Sài Gòn, không để ý đến việc bạn viết "Sài Gòn" hay "Saigon", cũng không quan tâm bạn nói giọng miền nào, miễn hiểu nhau là được.

Người Sài Gòn không nhứt thiết bắt bạn phải gọi đường phố theo tên mới hay cũ, miễn sao tìm thấy nhà là được. Bởi với họ, chẳng có gì phải cực đoan (đối với người chuyển tiếp bài viết này hay vài người thích hoài niệm cảnh cũ,người cũ, thì lại có suy nghĩ khác - có lẽ tôi và họ quá "cực đoan" chăng?).

Với những người Sài Gòn mà tôi biết, nếu có điều gì cực đoan thì đó chính là nghĩa khí. Đất Sài Gòn ưa chuộng những con người đàng hoàng và có nghĩa khí. Có nghĩa khí là sống làm sao để những người mà mình xem trọng không coi thường mình. Có nghĩa khí là dám nói dám làm. Dám làm dám chịu.

Càng hiểu sâu về một Sài Gòn không nằm trên bề mặt của những bảng tên đường hay nhà hàng quán xá thì tôi càng thấy Sài Gòn giống một kim tự tháp, nếu đứng từ xa bạn chỉ nhìn thấy cái chóp nhọn, phần cao nhứt nhưng có diện tích nhỏ nhứt. Chỉ khi đến thật gần, thậm chí bước vào bên trong, bạn mới nhận ra phần chân đế của nó rộng lớn chừng nào. Nếu chúng ta nhìn Sài Gòn và chỉ thấy đỉnh cao lấp lánh ở ngay trước mắt, nghĩa là ta còn chưa đến đủ gần.

Giống như phần chìm của một tảng băng, chính cuộc sống lặng lẽ trong dân gian lại chứa đựng cái chất Sài Gòn đậm đặc nhứt. Bắt nguồn từ tấm linh hồn của đất Gia Định thuở xa xưa, nó vẫn đang âm thầm chảy như một mạch nguồn mạnh mẽ của đời sống Sài Gòn hôm nay, dù không dễ vẽ nên hình hài và cũng không mấy ai nhận thấy.

"Tôi không phải là người Sài Gòn. Dù giữa tôi và Sài Gòn có một mối tơ duyên.

Tôi không hiểu hết Sài Gòn. Dù tôi đã sống với Sài Gòn rất nhiều năm tháng".

Chính vì lẽ đó mà tôi luôn muốn lắng nghe, lắng nghe, những câu chuyện đời thường của phố. Kể cả khi tôi biết rằng, thực ra thì Sài Gòn có nói gì đâu, chỉ có tôi - một người từ nơi khác đến - mới thường gán cho Sài Gòn những cái nhãn "thế này" hay "thế nọ".

Sài Gòn có nói gì đâu. Vài thế kỷ đã trôi qua trên mảnh đất này, và Sài Gòn vẫn âm thầm sống.

  Chuyển tiếp từ bài viết của tác giả Đặng Nguyễn Đông Vy.

 

Mời Xem  1/ : Các Cụ Saigon xưa ,trở về dĩ vảng 

                 2/ Ngày Xuân vòng quanh các rạp ciné Sài Gòn

Ngày Xuân vòng quanh các rạp ciné Sài Gòn

   NGÀY XUÂN VÒNG QUANH CÁC RẠP CINÉ SÀIGÒN 

                           (Nguyên Trần hồi tưởng dư hương ngày cũ )

Nhắc đến các thú vui của dân tộc ta trong 3 ngày Tết mà không có mục xem ciné thì quả là một điều thiếu sót giống như cầu thủ bóng tròn ra sân cỏ mà trái banh… bị bà xã ôm ở nhà vậy đó (ôm Ba Lông). Tôi nhớ hồi còn nhỏ, tiền lì- sì Tết được bao nhiêu là tôi cúng hết cho mấy ông chủ rạp hát bóng (Mỹ Tho có tới 3 rạp Định Tường, Vĩnh Lợi và Viễn Trường) và mấy cha bầu cua cá cọp ráo trơn. Thú thật là tôi mê ciné từ lâu lắm rồi, khoảng một ngàn chín trăm…hồi đó. Mấy công thức toán học, vật lý thì tôi ù ù cạc cạc chứ còn phim ảnh thì tôi rành 6 câu. Phim gì? Hãng nào? Ai đóng? Ai đạo diễn sản xuất? là tôi thuộc vanh vách. Thậm chí đến cả ngày giờ sanh của tài tử điện ảnh tôi cũng nằm lòng luôn mặc dù đôi lúc tôi quên sinh nhật của ba má tôi và của cả …chính tôi nữa. Mấy tấm vách ở nhà tôi dán đầy những posters của Gary Cooper, John Wayne, Burt Lancaster, Robert Mitchum, Kirk Douglas…, Ava Gardner, Yvonne de Carlo, Susan Hayward, Jane Russell, Rita Hayworth…
Thỉnh thoảng tôi "dợt le" với đám con nít lối xóm:
- Liz Taylor mới ly dị với Mike Todd.
- Nathalie Wood vừa làm đám cưới với Robert Wagner
- Tuần rồi, James Dean bị tử nạn xe hơi.
- Phim Quo Vadis tổn phí tới 5 triệu mỹ kim
Nghe tôi thuyết trình, tụi nhỏ chỉ có há mồm trố mắt nhìn tôi thán phục chứ tụi nó nào biết Liz Taylor, Nathalie Wood là cha căng chú kiết nào đâu.Tụi nó cứ tưởng như tôi vừa đi Mỹ…tho mới về. (mà thực sự tôi là người Mỹ…tho chứ bộ). Dần dà, tôi được coi như là kim chỉ nam "hát bóng" của cả xóm. Hể có tranh cải nhau về điện ảnh là mọi người kéo đến gặp tôi để nhờ phân xử. Lẽ dĩ nhiên tôi tuyên bố vung vít (nghề của chàng mà lị), còn nếu có chỗ nào bí, tôi tự động phịa luôn thì cũng chẳng chết thằng Tây nào và cũng chẳng ma nào mà biết được. Tụi nhỏ có lúc mượn tên tôi để bảo đảm cho câu chuyện của chúng: "Anh Phát anh ấy nói dzậy đó". 

Giá mà  có cuộc thi kiến thức điện ảnh lúc bấy giờ thì… "chưa chắc thằng này hơn thằng nào đó nghe".

        Ấy chết, từ nãy giờ tôi đã đi lạc đề hơi xa, xin mời các bạn trở lại câu chuyện đầu năm rạp hát. Hôm nay nhân ngày Xuân nơi xứ lạnh quê người, chúng ta hồi tưởng lại "nước thanh bình 30 năm cũ" vào khoảng thập niên 5, 60, Saigon để chúng ta cùng du xuân một vòng quanh các rạp của hòn ngọc Viễn Ðông. Cũng xin thưa trước cùng các bạn là những sự việc được ghi ra đây theo trí nhớ có hơi hẹp bề khổ của tôi nên nếu có gì sai sót thì xin các bạn đánh cho hai chữ đại xá. Thiện tai! Thiện tai!
Saigon thân yêu của chúng ta lúc bấy giờ có 2 hệ thống rạp trình chiếu khác nhau:
1- Rạp thường lệ(regular): có giờ xuất hẳn hoi giống như các rạp ở Canada.
2- Rạp thường trực(permanent): chiếu liên tu bất tận, ai vô ra bất cứ lúc nào cũng được
Rạp thường trực có cái dở là có khi ta vừa vào rạp thì thấy thằng kép chính bị bắn gục rồi một lúc sau xem phim trở lại thì thấy nó hung hăng đấm đá tưng bừng thì thật là mất sướng. Nhưng nó có ưu điểm là khán giả không phải sắp hàng chờ đợi giờ, xuất lôi thôi.

       Rạp ciné Khải Hoàn (đường Cống Quỳnh)

Posters của 3 phim nổi tiếng thời bấy giờ
Ðể bắt đầu cho chuyến du xuân tưởng tượng, mời các bạn đi từ Chợ Lớn trước nhé.
-Rạp hát đầu tiên chúng ta ghé thăm là rạp Hồng Liên ở đường Minh Phụng (dưới dốc cầu Bình Tiên). Rạp này chuyên chiếu phim Tàu chuyển âm tiếng Việt và đặc biệt là con nít ở đâu mà tàu chở hổng hết. Lớp khóc đòi bú, lớp khóc vì nóng nực, lại có đám la hét cười giỡn om sòm khiến ta có cảm tưởng đi lạc vào nhà trẻ. Thôi thì phải "dĩ đào vi thượng" để tới rạp Victory Lê Ngọc và rạp Majestic Chợ Lớn ở đường Tổng Ðốc Phương (góc Nguyễn Trãi). Hai rạp này cũng thường chiếu phim Âu Mỹ và tương đối sạch sẽ và có chút trật tự.

  Rạp ciné Victory Lê Ngọc (đường Tổng Đốc Phương CL)

Rạp Lệ Thanh trên đưởng Phan Phù Tiên là một trong số ít rạp khá nhất trong vùng Chợ Lớn nhưng thường chiếu phim Tàu.
Quẹo xuống đường Ðồng Khánh về hướng Saigon có một lô rạp Palace Lido, Oscar, Hào Huê cũng thuộc loại khá. Vì ở lằn ranh giới giữa Saigon Chợ Lớn nên những rạp này chiếu phim Tây Tàu lẫn lộn.
Rẽ qua Xóm Củi có rạp Huỳnh Long thuộc loại bình dân học vụ. Tuy nhiên tôi thích nhất cái màn xe ngựa uýnh trống tùng xình quảng cáo, 2 bên thành xe gắn 2 tấm paneau bành ky vẽ những cảnh action của phim đang trình chiếu. Xe chạy khắp phố phường, ngựa phi nhịp nhàng theo tiếng trống trong khi đám con nít rượt theo 2 bên xe hò hét vang trời để xin cho được tờ giò-ram (programme) đủ màu xanh đỏ trắng vàng. Ðến vùng chợ Thái Bình thì có 3 rạp:
- Rạp Quốc Thanh ở đường Nguyễn Trãi, bên hông Tổng Nha Cảnh Sát Quốc Gia. Rạp khá khang trang, sau trở thành sân khấu cải lương mà đoàn Dạ Lý Hương đóng đô thường trực. Sau cùng, thì là địa bàn cho các buổi trình chiếu Đại Nhạc Hội cỡ bự.
- Rạp Khải Hoàn ngay góc Cống Quỳnh và Phạm Ngũ Lão thường chiếu phim Tây. Coi được nhưng kẹt cái thiếu máy lạnh nên ai vào xem cũng cứ muốn "yêu nhau cởi áo cho nhau" hết.
- Trên đường Phạm Ngũ Lão cạnh chợ Thái Bình có rạp Thanh Bình sau này sửa sang lại thật lịch sự

Rạp Khải Hoàn

       Rẽ ra đường Trần hưng Ðạo có rạp Ðại Nam của ông Ưng Thi nổi tiếng sang trọng. Vào coi rạp này thì nên ăn mặc cho đàng hoàng một chút. Chứ áo thun quần cụt, còn chơi thêm đôi dép Nhật lủng la lủng lẳng như "Phánh ký Hủ tiếu" thì người ta cười…cha mẹ mình.
Ðầu đường Nguyễn Thái Học (ngã ba Phạm ngũ Lão) đỗ xuống tận Cầu Ông Lãnh là nơi tọa lạc 2 rạp: Ðình Tân Kiểng và Nam Tiến
dành cho những khán giả dể tính, sau này chỉ để cho các đoàn cải lương, hát bộ, hồ quảng. Xuống ngay downtown Saigon có rạp Vĩnh Lợi ở đường Lê Lợi gần bệnh viện đô thành. Vào xem phim ở đây có cái tiện lợi là nếu "thả dê" bậy bạ lỡ bị ăn guốc "phun máu đầu" thì chỉ cần mấy bước là tới nhà thương ngay. Rạp thuộc loại trung bình. Coi phim xong rồi tạt vô quán Thanh Bạch đá một dĩa cơm rang "bổn tiệm" hay một ổ bánh mì gà thì thiệt là mát trời ông địa.


Xích lại đường Nguyễn Huệ, các bạn sẽ thấy ngay rạp Rex, rạp hát đầu tiên có thang cuốn (escalator) cũng của ông Ưng Thi (Ðại Nam). Ðây là rạp de luxe nhất của thủ đô. Khán giả rất thanh lịch, ai lạng quạng thì ngài đô trưởng ở kế bên sẽ bước qua hỏi thăm sức khỏe liền. Giá vé mắc hơn các rạp khác nhưng tiền nào của nấy hà các bạn ơi!

 Rex Movie Theater by night

 
Nghe tụi bạn nói trong ngày khai trương (chiếu phim Ben Hur casting Charton Heston, Stephen Boyd), có một người đẹp nọ đi thang cuốn lúc lên gần tới tầng lầu không hiểu quýnh quáng thế nào mà để cái thang "mắc dịch" nó cuốn luôn cái quần, chỉ còn độc cái quần lót nhỏ xíu. Thế là nhiều khán giả may mắn hôm đó được no con mắt với màn free striptease 50%. Tôi chắc kiếp trước vụng đường tu nên không có diểm phúc địa được hình ảnh "kêu gọi" này. Mà thèm thì nói vậy chứ nếu tôi có mặt ở đó trong giờ phút nghiêm trọng như vậy thì chắc bị tẩu hỏa nhập ma đến chết mất thôi. Ðối điện rạp Rex là rạp Eden mà cho tới bây giờ nhắc đến là tôi vẫn còn "Ô Mê ly đời ta". Số là trên lầu 3 của rạp này có chia từng ô riêng rẽ, rất ư là riêng biệt kín đáo để "bàn tay đưa anh vào cuộc đời" và "bú mồm" thả giàn. (danh từ bú mồm là do các đồng chí ta sáng tạo) Kế tiếp, ta đi trên con đường Tự Do xuống gần bến Bạch Ðằng để vào xem phim ở rạp Majestic mà tây đầm coi cũng rất nhiều. Tưởng cũng nói thêm là hầu hết các phim chiếu tại Saigon lúc bấy giờ nói tiếng Pháp phụ đề Việt ngữ. Phim nói tiếng Anh thì chỉ Xuân Thu nhị kỳ. Có lẽ các hãng phim nghĩ rằng Việt Nam là thuộc địa cũ của Pháp nên cứ lựa phim nói tiếng pháp mà phát hành là tiện việc sổ sách nhất

  

             Rạp Casino Sài Gòn-Rạng Đông (đường Pasteur)         

Hướng về Chợ Cũ, đi ngang qua các gian hàng bánh mì nổi tiếng để đến đường Tôn thất Ðạm, bạn có thể vào xem phim bình dân ở rạp Nam Việt. Rạp nhỏ và nóng nực lắm. Cách đó không xa là rạp Kim Châu trên đường Nguyễn văn Sâm, (góc Hàm Nghi) tương đối còn mới và chiếu phim cũng "xịn" lắm. Tưởng cũng nên nói thêm cô Kim Châu là ái nữ bà Bút Trà chủ nhiệm báo Sài Gòn Mới và cũng là phu nhân tướng Nguyễn Vĩnh Nghi.
Băng qua đường Pasteur gần ngã tư Lê Lợi có rạp Casino Saigon thuộc loại trung bình (sau đổi là Rạng Đông) Tuy nhiên sau khi xem phim xong, dẫn đào tấp qua bên kia đường làm một dĩa bò bía đính kèm ly nước mía Viễn Ðông thì cũng có điểm với em lắm chứ bộ. Ði một đoạn ngắn tới đường Công Lý (cũng góc Lê Lợi) ta thấy rạp Asam mà dân Saigon thường gọi là "Á sẩm". Sau đó có lẽ chủ rạp thấy tên "Á sẩm" mất gốc quá nên đổi lại là Hồng Bàng cho nó đúng điệu Giao chỉ. Ném về phương diện phim ảnh và cơ sở thì rạp này "ngang cơ" với Casino Saigon. Còn về tiết mục phụ diễn ăn uống, nếu Casino Saigon có nước mía Viễn Ðông thì Hồng Bàng có tuyệt chiêu suông Thanh Thế rất nổi tiếng trong giới có tâm hồn ăn uống.

Mẫu quảng cáo chiếu cùng một phim của hai rạp Kinh Đô

                       và Hồng Bàng(Casino Sài Gòn cũ)

        

  Nếu muốn thưởng thức văn hóa cari, mời bạn bước chân tới rạp Long Phụng ở đường Gia Long, nơi chuyên chiếu phim của hậu duệ ông Gandhi như Công Chúa Thủy Tề, Sữa Rừng Thay Sữa Mẹ với các than hầm minh tinh: Ganeshan, Savitri…
Ðể xem nữ sinh Saigon hấp dẫn cở nào, mời các bạn đến rạp Lê Lợi đường Lê thánh Tôn. Ở đó bạn sẽ thấy rất nhiều nữ sinh với chiếc áo dài hoa xuân thướt tha, thân liễu dịu dàng trông bắt con mắt lắm. Chính vì thế mà dê thả vào rạp đông nghẹt đến đổi không còn chỗ ngồi. Tội nghiệp nhiều em đứng xem phim mà bỗng cảm thấy như có ai cầm ổ bánh mì nóng hổi vừa thổi vừa ăn kê sát phía sau mình thì đích thị là nó đó! Các cô phải di tản đi chỗ khác gấp gấp chứ không thì bị ô nhiểm môi trường rán chịu đó nha.

         Rạp Văn Hoa (đường Trần Quang Khải-Tân Định)

          Tôi cá với các bạn vào coi phim ở rạp Long Thuận (đường Thủ Khoa Huân ngang ga xe lửa Saigon phía đường Lê Lai) mà dám ngồi ghế đàng hoàng. Tại sao lọa vậy? Thưa vì đó là mật khu của rệp. Hổng biết chúng theo con đường nào mà tràn ngập rạp. Từ chân ghế, mặt ghế, thành ghế đến lưng ghế, chỗ nào tụi nó cũng đóng chốt hết. Muốn an toàn thì phải ngồi chồm hổm kiểu cán ngố vào restaurant, mà bố ai ngồi chồm hổm trong suốt 2 tiếng đồng hồ cho nổi. Thôi thì tránh rệp không xấu mặt nào vậy.
Ði dài theo đường Cao Thắng, bạn có thể vào coi rạp Việt Long (ngay ngã ba Trần quý Cáp) cũng thuộc loại khá. Vào đầu thập niên 70, rạp được tân trang và đổi tên là Thăng Long. Tôi còn nhớ (vì chính tôi đi coi chứ ai) phim cuối cùng được chiếu trước khi bọn cướp ngày từ rừng rú về thành là phim "The French Connection" do tài tử Gene Hackman đóng vai chính.

Gần cuối đường Cao Thắng (ngã tư Phan thanh Giản xéo chợ 20), có rạp Ðại Ðồng Saigon rất ư là bình dân, chiếu toàn phim cũ, giá vé chỉ bằng giá một tô phở xe lửa. Nhưng được cái xe bò viên ngay ngay trước rạp thì tuyệt cú mèo và giá cả rất là phải chăng. Đến đây thiệ́t tưởng cũng nên nói về cái tài dụ khãch của ông Tàu chủ xe bò viên bằng cách bày trò cờ bạc là đồ xí ngầu lát, nết thắng thì ăn gắp đôi còn thua thì trơ mỏ chung tiền.

               Rạp ciné Long Vân (đường Phan Thanh Giản)

          Quẹo qua đường Phan thanh Giản về hướng Ngã Bảy, nơi tọa lạc rạp Long Vân thuộc loại kha khá. Rạp lúc nào cũng đông khán giả, chắc nhờ ở ngay trung tâm nhân mãn của Saigon: cư xá Bàn Cờ, cư xá Ðô Thành, chung cư Minh Mạng... Phía bên kia Ngã Bảy, đường Vĩnh Viễn là rạp Thành Chung (Vườn Lài) mà khán giả vào xem có cái "thú đau thương" là nếu trời nóng thì tắm hơi, còn trời mưa thì tắm nước từ nóc rạp dột xuống. Chiều mồng một Tết, ta kéo vài người bạn cùng tới đường Hồng Thập Tự (ngang tiệm bàn ghế Phan văn Nhị) để đón xuân bằng tô cháo vịt nóng hổi thơm lừng hành hương nước mắm gừng đậm đà rồi đưa cay một ly nước mắt quê hương. Sau đó ta băng qua đường vô rạp Olympic xem phim "Le Mirage de la Vie" do Sandra Dee đóng thì thấy đời còn dễ thương lắm chứ. Rạp Olympic sau đó được đoàn Kim Chung từ rạp Aristo, đường Lê Lai, tới bao rạp làm sân khấu thường trực.
 Mẫu quảng cáo phim chiếu tại rạp Olympic đăng trên báo

 Rạp Casino Dakao

          Rời đường Hồng Thập Tự, bạn thừa thắng xông lên tới rạp Kinh Ðô đường Lê văn Duyệt (ngã ba Huyền Trân công chúa) ngang Tổng Liên Ðoàn Lao Công của bố già Trần quốc Bửu. Có lẽ mang tên là Kinh Ðô nên rạp rất sạch sẽ thanh lịch. Tiếc là rạp chỉ hoạt động có 4, 5 năm gì đó rồi đi chỗ khác chơi nhường địa điểm lại cho cơ quan USAID của Mỹ.
Đến đây mời bạn đàng trước - bước - tới ngã tư Trần quý Cáp, Lê văn Duyệt để vào xem rạp Nam Quang (chợ Ðủi) thuộc loại Bình dân học vụ. Cũng nằm trên đường Lê văn Duyệt, qua khỏi trung tâm nghỉ mát dài hạn Chí Hòa có rạp Thanh Vân, cũng đại loại như rạp Nam Quang. Có điều cần lưu ý các bạn là các rạp này có nhiều Bê-Ðê *Gay) lắm đó. Ðang ngồi xem phim mà bạn bỗng "giác ngộ" là có bàn tay năm ngón của thằng ngồi bên cạnh vượt biên vào vùng cấm địa của bạn để bấm nốt nhạc thì chính nó đó. Nó định biểu diễn altosax đó. Bạn chỉ còn có đi chỗ khác xem cho khỏi ngất ngư con tàu đi. Ði một chút tới đường Thoại Ngọc Hầu, rẽ vô chợ Ông Tạ bạn sẽ gặp ngay rạp Ðại Lợi chiếu đủ thứ phim Âu Á. Sau ngày đứt phim 30-4, bọn VC xử dụng rạp Ðại Lợi (cũng như nhiều cơ sở khác) làm nhà tù nhốt những nhà đấu tranh. Quẹo xuống đường Trương Minh Giảng có rạp Văn Lang không gì đặc biệt.

                           Rạp Thảnh Chung Vườn Lài

 Và bây giờ mời bạn ghé vào Ðakao để xem rạp Casino Ðakao (ngã ba Hiền Vương - Ðinh tiên Hoàng). Rạp này chung một chain với rạp Casino Saigon nhưng kém thanh lịch, sạch sẻ hơn. Tuy nhiên bạn có thể tự yên ủi bằng tô mì Cây Nhãn danh tiếng gần bên rạp. Ði trên đường Hai Bà Trưng qua khỏi Cầu Kiệu tới chợ Phú Nhuận bạn sẽ gặp rạp Văn Cầm Phú Nhuận chung một chủ với rạp Văn Cầm Chợ Quán (Nguyễn Biểu- Bến Hàm Tử) Theo tôi đây là rạp nhỏ nhất Saigon và giá vé rẽ nhất. Tiền nào của nấy đó các bạn ạ. Cũng trên đường Võ Di Nguy xích lên ngã ba Nguyễn Minh Chiếu có rạp Cẩm Vân khá khang trang nhưng rất tiếc rạp yểu mạng vào giữa thập niên 50. Bây giờ mời bạn quay trở về Tân Ðịnh để tới rạp Kinh Thành nằm trên đường Hai Bà Trưng xéo chợ Tân Định. Gần đó trên đường Trần văn Thach, bên hông chợ Tân Ðịnh có rạp Moderne. Hai rạp này rất xưa nên dưới mức trung bình trên mọi phương diện.
Cách đó không xa, trên đường Trần Quang Khải có rạp Văn Hoa gần đình Nam Chơn và tiện xe đạp của anh Nguyễn văn Tiên đàn anh QGHC của tôi. Ðây là rạp mới nhất của thủ đô Saigon nên màn ảnh, âm thanh tuyệt hảo, ambiance lại rất khang trang lịch sự, chiếu toàn phim mới.

     Rạp Hưng Đạo (đường Trần Hưng Đạo)
Sau đó, ta cùng hướng về Gia Ðịnh qua đường Bạch Ðằng (bên hông chợ Bà Chiểu) có rạp Cao Đồng Hưng, còn đường Nguyễn văn Học (ngã tư Bình Hòa) có rạp Ðại Ðồng Gia Ðịnh. Cả hai rạp dưới xa mức trung bình, nạn đứt phim rất thường xãy ra. Có điều là cạnh rạp Ðại Ðồng có quán cơm tấm bì ăn cũng phê lắm. Giờ thì bạn hãy đi dọc theo đường Lê quang Ðịnh (Gia Ðịnh) để đến trạm cuối của cuộc du xuân là rạp Lạc Xuân nằm trên đường Gia Long (cạnh chợ Gò Vấp). Rạp chiếu toàn phim cũ và cái projecteur chắc của Tây để lại nên phim cứ sọc rằn làm nhức mắt người xem.
Thưa các bạn, sau khi đi một vòng các rạp chiếu bóng Saigon, các bạn có thấy bồi hồi nhớ thương quê hương thân yêu của chúng ta hay không? Chắc hẳn là có vì không ai trong chúng ta không giữ trong tâm tư những hình ảnh, những kỉ niệm êm đềm của một thời hoa mộng trên quê hương yêu dấu hay nói cho nó văn chương hoa lá cành một chút là chúng ta mang theo quê hương. Có thể đó là một buổi tối đi bên người yêu giữa trời lất phất mưa dưới hàng me lá xanh rơi nhè nhẹ trên mái tóc em. Hay có thể cũng là một ngày về thăm quê Ngoại, ăn bữa cơm tép kho canh rau dền trong mái tranh nghèo bàng bạc khói lam chiều, bên dòng sông nước lững lờ đẩy đưa đám lục bình tim tím trôi giạt đến một phương trời vô định.

  Rạp Văn Hoa (đường Trần Quang Khải-Tân Định)

Rạp Văn Cầm Phú Nhuận

         Rạp hát Cao Đồng Hưng(đường Bạch Đằng-Gia Định)

      

  Rạp Văn Hoa Tân Định      

Nhưng bồi hồi cảm động nhất có lẽ là chuyến tháp tùng đoàn học sinh ngày đầu xuân đi thăm tiền đồn Dakto, Ben-Het, Charlie... Ðến thăm để mà cảm thương cho cuộc đời người lính chiến Việt Nam Cộng Hòa phải miệt mài nơi rừng núi âm u, áo bạc màu chiến trận, thân dãi dầu phong sương, tay ghì chặt súng để sẳn sàng chiến đấu. Tất cả đã bỏ lại thành phố những người thân yêu mòn mỏi đợi chờ, những cuộc vui tuổi trẻ, những ước vọng tuổi thanh xuân.


Ðối với lính, Xuân chỉ là:
"Ðón giao thừa một phiên gác đêm
Chào Xuân đến súng xa vang rền"
(Phiên Gác Ðêm Xuân, Nguyễn văn Ðông)
hoặc:
"Ðồn anh đóng ven rừng mai
Nếu mai không nở, Anh đâu biết Xuân về hay chưa?"
(Ðồn Vắng Chiều Xuân, - Trần Thiện Thanh)

hay chua xót hơn:
"Quà Xuân anh chẳng có, gác giặc từng giờ,
Ðời lính chiến lấy gì về tặng em"
(Phút Giao Mùa, Trần Thiện Thanh)

 Posters có hai phim tình lãng mạn thời thượng: Romeo&Juliet và Love Story

       Trở lại chuyện coi phim Tết, ta không thể không nói đến cái thú bói tuồng đầu năm, một tập tục rất dễ thương thú vị của dân tộc. Này nhé! bạn đừng xem trước quảng cáo phim mà cứ đi thẳng tới một rạp nào đó rồi xem phim mà đoán vận mạng trong năm. Nếu gặp phim cao bồi đấm đá chẳng hạn như Gunfight at the O.K.Corral thì bảo đảm trong năm có chuyện thượng cẳng tay hạ cẳng chân. Còn nếu xem nhằm phim bài bạc như Casino thì quanh năm sẽ ngồi sòng hơi nhiều. Nếu coi trúng phim travel như "Around the world in 80 days" thì cứ chuẩn bị mà đi du lịch. Nếu không đi Mỹ…Tho thì cũng đi Tây… Ninh hoặc Ðức… Hòa vậy. Còn như ai mà lỡ coi phải phim cấm trẻ em như Nam Nữ Y Học Bửu Giám "thì cầm chắc là phải tới nhà thuốc Võ văn Vân mua một lô 'Tam tinh hải cẩu bổ thận hoàn" nếu là quý ông, còn quý Bà thì sao? Mắc cở gì mà hổng chịu xài "Dưỡng thai nhành mai" cho fetus nó được nhờ.

         Cũng trong mục bói tuồng đầu năm, có một điều mà cho tới bây giờ tôi vẫn còn thắc mắc là hồi Tết Ất Mão (1975), không hiểu có rạp nào chiếu phim "Chúng tôi muốn sống" (Lê Quỳnh, Mai Trâm, Thu Trang…) hay "Ánh sáng miền Nam (Lê Quỳnh, Khánh Ngọc) hay không và đa số đồng bào ta có xem không mà suốt năm phe ta ùn ùn xuống tàu, xuống ghe, xuống bè, xuống cả cần xé để vượt biên quá chừng chừng. Dĩ nhiên trong số những người "chân bước xuống thuyền nước mắt như mưa" có cả bần bút nên mới có được ngày hôm nay ngồi viết lếu láo góp vui cùng các bạn trong ngày đầu Xuân và nhất là để chúng ta cùng hoài niệm về một "Saigon đẹp lắm! Saigon ơi! Saigon ơi!" thuở nào.

Nguyên Trần-Toronto (thành tích 5 năm bụi đời tại Sà̀i Gòn)

nguồn:làngchài.com) 

Phim  “Gone with the wind-Autant en emporte le vent-Cuốn theo chiều gió” ra mắt ngày 25 tháng 12 năm 1939  phỏng theo tiểu thuyết cùng tên của nữ sĩ Margaret Mitchell (Atlanta Georgia) casting Clark Gable và Vivien Leigh kể một chuyện tình lãng mạn trái ngang vào thời Nội Chiến Mỹ (Civil War 1861-1865).

Phim đoạt 10 giải Oscar.

Poster phim Việt

NGUYÊN TRẦN

XÓM CHIẾU- HUY VĂN

                Ảnh từ internet (1930: Cầu Quay và cầu Móng
 

Ba tôi làm thư ký đánh máy trong Công Ty điện lực Đông Dương của Pháp trên Nam Vang ( Compagnie Des Eaux Et D' Électricité De L' Indochine,  Phnom Penh- Cambodge ), vào cuối thập niên 40 của thế kỷ trước. Sau khi Cambodge được trao trả độc lập cuối năm 1953, rồi đến năm 1954 nền đệ nhứt Cộng Hòa của miền Nam Việt Nam được hình thành; ba tôi liền xin vào làm việc trong Tổng Nha Công Vụ, trực thuộc Phủ Thủ Tướng, văn phòng đặt tại đường Catinat-Tự Do, thủ đô Sài Gòn ( đối diện Bộ Nội Vụ ).

Sau gần 4 năm đi đi, về về giữa Nam Vang và Sài Gòn, ba tôi quyết định đưa cả nhà về sống hẳn ở Việt Nam, thay vì vẫn ở chung với bà Nội tại đường Dekcho Damdin trên Nam Vang. Nhà của Nội tuy là một căn phố, nhưng khá khang trang và nằm giữa con đường rậm mát bóng me xanh, với hai đầu là hai ngã tư- có thể nói là- sầm uất nhứt của thủ đô xứ Chùa Tháp lúc bấy giờ. Hai ngã tư đó, cũng là nơi tọa lạc của hai rạp xi nê tối tân nhứt Nam Vang vào thời đó. Phía trái, ở bên kia đường, tại ngã tư Dekcho Damdin và Norodom Blvd là Ciné Lux. Còn phía bên phải, cùng dãy với nhà bà Nội, là rạp Prom Bayon Cinema tại giao lộ Preah Ang Yukanthor và Dekcho Damdin.

 Như vậy, tôi có mặt tại Sài Gòn từ mùa hè 1957. Cho tới 1960 thì hè nào tôi cũng được ba cho về Nam Vang thăm Nội, nên hình ảnh ven đường tôi thuộc nằm lòng. Dạo đó, các hãng xe đò chạy đường Sài Gòn- Nam Vang, khi rời Sài Gòn thường theo lộ trình từ bến Bùi Quang Chiêu - còn gọi là đường "Cá Hấp" (*), dành cho xe đò lớn ( loại autobus Renault ), hoặc bến Phan Văn Hùm ( xe nhỏ, loại Traction 5 CV hay Peugeot familiale 203 )- chạy theo đường Lê Văn Duyệt, qua ngã ba Ông Tạ, Bà Quẹo, Hóc Môn để tới Tây Ninh, Trảng Bàng ( thời đó cũng gọi là Quốc Lộ 1 ) và Gò Dầu Hạ, nơi có biên giới giữa Việt Nam và Cambodge ( Cambodia ), rồi trực chỉ đến Nam Vang.

Khi từ Nam Vang về lại Sài Gòn, thì tài xế thường quẹo trái tại ngã Tư Bảy Hiền. Lý do là vì đường Lê Văn Duyệt, nhỏ hẹp so với đường xá tại các nơi khác, nên hay bị kẹt xe. Họ chạy về hướng Lăng Cha Cả để theo Trương Minh Ký- Trương Minh Giảng ( vắng xe hơn, do không phải là lộ trình "huyết mạch" ) về ngang Trần Quý Cáp, qua Vườn Bờ Rô ( Jardin Des Beaux Jeux/ Vườn Tao Đàn ) rồi chạy về bến ở góc đường Lê Lai - Phan Văn Hùm cho tiện.

Sài Gòn khi đó còn hoang sơ lắm! Nhưng cũng thật xanh tươi với những hàng cây cao vút, rậm mát ở khắp mọi nơi. Cây trồng từ khi nào không biết, nhưng vào cuối thập niên 50 thì đã thấy những hàng Me, Sao, Dầu mọc đầy trong trung tâm thành phố, chưa kể cây Cao Su cũng có mặt trong khu vực bao gồm các đường từ Hiền Vương- Trương Minh Giảng- Lê Quý Đôn, qua Bà Huyện Thanh Quan- Tú Xương, đến tận ngã tư đường Trương Định- Trần Quý Cáp.

Vào những năm cuối thập niên 50, Sài Gòn đang trên đà phát triển. Lúc đó, sinh hoạt của thủ đô miền Nam Việt Nam tập trung vào trung tâm thành phố, với nhà cửa san sát, phố phường đông đúc. Nếu lấy Bưu Điện và Nhà Thờ Đức Bà làm trung tâm điểm, thì cách đó trên không đầy 3km đường chim bay về hướng Nam và Tây Nam, đã là ngoại ô với ruộng, vườn, kinh, rạch, ao, trũng, đầm lầy chằng chịt. Xóm Chiếu, bên quận 4, một địa danh khá quen thuộc của cư dân Sài Thành, nằm ngay nơi đó.

Quận 4 là một cù lao hình tam giác, bao quanh bởi sông Sài Gòn, rạch Bến Nghé và con Kinh Tẻ. Theo lời kể, thì thời xưa ( vào khoảng thời gian Lễ Thành Hầu Nguyễn Hữu Cảnh vào Nam lập Phủ Gia Định, cuối thế kỷ 17 ) trên các sông, rạch, ao, hồ của vùng này mọc nhiều cây bàng và nhứt là lác ( còn gọi là cây Cói ), nên nhiều người dân địa phương cắt đem về dệt chiếu. Từ đó, địa danh Xóm Chiếu ra đời và tồn tại cho đến ngày nay.

 

Đầu thập niên 1950, Sài Gòn đã trở thành một trong số các thương cảng quan trọng của vùng Đông Nam Á. Đến khi có làn sóng di cư của đồng bào miền bắc vô Nam, rồi Đệ I Cộng Hòa ra đời, thì nền kinh tế nói chung tại miền Nam, càng thêm khởi sắc. Nhu cầu lao động tăng vọt. Dân tứ xứ kéo về Khánh Hội, Vĩnh Hội, cư trú trong những căn nhà dựng trên kinh, rạch, ao, đầm trong khu vực, để đi làm kiếm sống. 

Do đó, quận 4 được thành lập theo nhu cầu của sự phát triển đô thị, gia tăng dân số và lớn mạnh về mặt kinh tế của thủ đô miền Nam Việt Nam lúc bấy giờ. Nổi bật nhứt là sự "chuyển mình" và tân tiến hóa của bến Thương Khẩu trên sông Sài Gòn ( tên cũ là Thương Cảng Sài Gòn, được xây dựng từ hồi Pháp thuộc ) với chiếc kho lớn nhứt và tấp nập nhứt là Kho 5. Đây cũng là niềm hãnh diện của Kinh Tế và Thương Mại Sài Gòn trong thời kỳ của hai nền Cộng Hòa tại miền Nam Việt Nam! 

Vào thời điểm của cuối thập niên 50, Xóm Chiếu tuy chỉ là một phường nhỏ, nhưng dân cư đông đúc hơn các phường còn lại ( Vĩnh Hội, Khánh Hội, Cây Bàng...) do vị trí "đắc địa" nằm sát bờ sông Sài Gòn về phía đông và rạch Bến Nghé ở ngay hướng Bắc. Đồng thời, Xóm Chiếu cũng là "xương sườn" của quận 4, với các trục lộ giao thông quan trọng, trông không khác gì một bàn cờ ca rô, với các đường Đoàn Nhữ Hài, Hoàng Diệu, Lê Văn Linh và Tôn Đản chạy ngang ( theo hướng Đông- Tây ); Trình Minh Thế, Nguyễn Trường Tộ, Lê Thạch, Lê Quốc Hưng và Đỗ Thành Nhơn chạy dọc ( theo hướng Nam- Bắc ).

Đường Lê Văn Linh chạy từ đường Trình Minh Thế qua chợ, rồi nối dài tới đường Đỗ Thành Nhơn, nơi có phông tên nước là chấm dứt. Bên kia ngã ba Lê Văn Linh "nối dài" và Đỗ Thành Nhơn, là khu đầm lầy, có nguồn nước xuất phát từ rạch Bến Nghé ( Con rạch này nối sông Sài Gòn tới kinh Đôi, kinh Tẻ của các quận 6,7,8 về tận Chợ Đệm tại Bình Chánh/ Bình Điền, rồi đổ vào sông Cần Giuộc ).

Từ hướng bắc, đường Nguyễn Trường Tộ chạy từ chân cầu Móng, tới Trạm Y Tế Xóm Chiếu, nơi có một khoảng đất trống khá rộng, vốn là sân thả diều của đám nhóc tì trong vùng. Tại đó, đường Nguyễn Trường Tộ chẻ ra hai nhánh là Lê Thạch và Lê Quốc Hưng, chạy cặp theo hai bên hông chợ Xóm Chiếu.

Cả hai đường này khá ngắn, chạy tới đường Lê Văn Linh là chấm dứt. Tuy vậy, nhờ bao quanh chợ, nên nhà cửa khá sầm uất. Trên đường Lê Thạch có nhà bảo sanh Hữu Đức, là nơi hầu hết các nhi đồng Xóm Chiếu chào đời. Phía bên kia đường là dãy hàng quán, không chỉ nổi tiếng bên quận 4, mà còn lan rộng qua trung tâm Sài Gòn ở hướng bắc. Dân nhậu Sài Thành không ai không biết tới gà đút lò Tám Lọ và ếch chiên bơ Tư Sanh. Ngày nào cũng nườm nượp khách sành điệu đến ăn, nhậu cho tới khuya.

Bên kia chợ, đường Lê Quốc Hưng, tuy kém "ì xèo" hơn vì không có nhà hàng hay quán nhậu nổi tiếng, nhưng lại được các bạn hàng khắp nơi chiếu cố tận tình, khi các sản phẩm vùng quê theo từng mùa, đặc biệt là trái cây và bông hoa ngày Tết, được bạn hàng trải chiếu, bày bán cả trên lòng đường.

Nhóc tì Xóm Chiếu không có dịp "đá cá" ( vì Cá chỉ được bày bán trên các sạp gỗ hay thiếc ở trong chợ ), nhưng mỗi lần Tết đến là đám nhóc có dịp phá phách khi thi nhau "lăn dưa"! Một hình thức thách nhau chứng minh sự "bạo gan và tánh chịu chơi" của con nít. Tất nhiên, phần thưởng là mấy trái dưa tí hon được chia phần cho cả đám. Còn khi bị bạn hàng nhéo tai, kéo về tận nhà để mắng vốn với cha mẹ, thì không thể tránh được những trận đòn sưng đít!

Đoạn giữa của đường Lê Quốc Hưng cũng là nơi chánh quyền địa phương thỉnh thoảng chọn chiếu phim, hay dựng sân khấu lộ thiên để bà con giải trí. "Khúc Ca Mùa Hè" và giọng hát của nữ ca sĩ Linh Sơn, " Đoàn Người Lữ Thứ", "Nhạc Rừng Khuya" với phần trình diễn của Ban Hợp Ca Đài Phát Thanh Sài Gòn, cùng với những thước phim giới thiệu cảnh đẹp miền Nam, cũng như những phát minh khoa học tân thời, là những hình ảnh được khán giả Xóm Chiếu ủng hộ rất nồng nhiệt.

Con đường có lộ giới khá rộng này, cũng là nơi nam thanh, nữ tú rảo bước mỗi tối để tận hưởng không khí đã bớt phần..."nồng nàn" của buổi chợ trong ngày. Con đường bách bộ chấm dứt tại khoảng đất rộng phía cuối đường Nguyễn Trường Tộ. Nơi đây cũng là sân thả diều quanh năm của nhi đồng Xóm Chiếu và khu vực Đỗ Thành Nhơn- Tôn Thất Thuyết. Đến năm 1960 thì ngôi nhà thờ Tin Lành đầu tiên của quận 4 được xây lên ngay tại khoảng đất trống đó.

Nếu lấy chợ Xóm Chiếu làm trung tâm điểm, thì cả bốn phía đều chỉ trên dưới 200 mét! Đất chật, nhưng người đông. Ngôi chợ nổi tiếng của cả quận 4 quả là môi trường sinh hoạt khẩn thiết đối với một lượng người không nhỏ và gồm đủ mọi thành phần trong xã hội.

Tuổi thơ Xóm Chiếu cũng từ đó tha hồ tìm được hương vị hồn nhiên và thú vui của thời con nít, với công viên dành cho thiếu niên và nhi đồng tại đường Đoàn Nhữ Hài, cạnh Ty CSQG/ Q4. Nơi đây có đầy đủ những thứ mà trẻ nhỏ thời nào cũng mê mẩn mỗi khi được phụ huynh cho ghé qua. Công viên tuy không rộng lớn nhưng cũng có cầu tuột, xích đu, vòng quay, thú gỗ và một khoảng sân nhỏ đủ cho đám nhóc tha hồ chạy, nhảy.

Đến 1960, theo đà phát triển của dân số và nới rộng thổ cư; các vũng, ao, rạch, đầm lầy, nghĩa địa và vùng đất ruộng nằm dọc theo đường Đỗ Thành Nhân về hướng tây, dần dần bị san bằng, lấp, đắp. Nhóc tì Xóm Chiếu mất đi cái thú câu lươn, bắt ếch hay tát cá ( lìm kìm, bảy màu, lia thia... ). Nhưng bù lại, bên kia đại lộ Trình Minh Thế- chỗ đường Hoàng Diệu băng qua- có một con đường thênh thang dẫn đến Bến Súc, là một bãi bốc dỡ hàng hóa trên sông Sài Gòn, cũng là nơi lý tưởng cho đám nhóc tha hồ tắm mát trong những buổi trưa hầm hập nắng.

Theo đà phát triển của đô thị và theo chiều phồn thịnh của kinh tế miền Nam Việt nam; đặc biệt là của Thương Khẩu Sài Gòn, Quận 4 nói chung và Xóm Chiếu nói riêng, đã là nơi tập trung dồn dập của khách thập phương từ cuối thập niên 50. Từ đồng bào di cư 1954, tới những người lìa bỏ thôn trang đã mất dần an ninh vào đầu thập niên 60, cho tới những người ở các vùng lân cận hay từ các quận ven đô ở phía tây thủ đô Sài Gòn, ai nấy đều đổ xô về quận 4 để lập nghiệp rồi an cư.

Khu tứ giác Đỗ Thành Nhân, Hoàng Diệu, Trịnh Minh Thế và Lê Văn Linh ( kể cả đoạn đường nối dài ) cùng với đường Tôn Đản bỗng chốc trở thành vùng đất được Nha Quy Hoạch và Phát Triển Đô Thị thuở xưa, liệt vào một trong những nơi phát triển nhanh nhứt của Đô Thành Sài Gòn. Chẳng mấy chốc, chợ Xóm Chiếu trở thành chiếc nôi dưỡng sức sống của vùng này, kiêm chất keo gắn chặt sinh hoạt thương mại và xã hội của thầy, thợ, bạn hàng, phu phen, bốc vác cùng những thành phần xã hội khác.

 Chỉ qua một mùa hè của năm 1957 là Xóm Chiếu đã mang lại cho tôi một "thế giới" mới, khi sinh hoạt hằng ngày chuyển từ nhịp trầm lắng của đường phố êm ả, rợp bóng me xanh của Dekcho Damdin trên Nam Vang; qua những ồn ào, ráo riết và lắm khi có cả "bạo lực", đặc biệt là "bạo lực đường phố" quanh xóm chợ và trong khu phố từ đoạn Lê Văn Linh "nối dài" tới phông tên nước, tại ngã ba đường Đỗ Thành Nhơn, xuống tận Tôn Đản.

Cho tới năm 1958, đoạn đường nối dài của Lê Văn Linh ( từ ngã ba giao với cuối đường Lê Quốc Hưng ) tới Đỗ Thành Nhân hoàn toàn chưa có chưa có Điện, Nước. Điện đường nằm ngay trên các đường phố chính, bao quanh chợ và chỉ có một ngọn duy nhứt ngay tại trụ đèn đặt tại ngã 3, tức ngay đầu phố. Trong các khu xóm, người dân thắp tạm bằng đèn cầy, đèn dầu hôi, đèn khí đá và nếu ai có dư chút tiền, thì sắm đèn Manchon ( của Pháp ), sáng hơn và ( tất nhiên là ) trông... sang hơn!

Còn Nước?! Chiếc phông tên 4 vòi, nằm tại ngã ba Lê Văn Linh "nối dài" và Đỗ Thành Nhơn, là nơi "ngầu hầm" nhứt của đoạn đường không đến 100 thước này! Nước được mở suốt ngày. Đúng ra là từ 7 giờ sáng tới 7 giờ tối. Hoạt cảnh tại phông tên rất náo nhiệt và không hề ngưng nghỉ trong suốt 12 tiếng đồng hồ đó. Tiếng thùng nước chạm nhau rầm rầm, tiếng cãi cọ; chửi bới ỏm tỏi giữa các chị, các bà, là âm thanh không thể thiếu. Việc "thượng cẳng tay, hạ cẳng chân" xảy ra như ăn cơm bữa.

Qua đầu thập niên 1960 thì khác! Hạ tầng cơ sở đã được nâng cao, đời sống phát triển thuận lợi đã mang tới cho Xóm Chiếu những thay đổi hầu như toàn diện. Sự phồn thịnh biểu hiện rất rõ nét qua việc nhà cửa mọc lên khắp nơi, từ trong hẻm ra tới ngoài mặt tiền đường. Tất nhiên, của các xưởng cưa gỗ, kho hàng, kho xi măng, kho gạo cũng xuất hiện nhan nhản ở khá nhiều nơi trên toàn địa bàn quanh chợ Xóm Chiếu.

Bên cạnh đó là nhu cầu giải trí cũng phát triển rầm rộ không kém khi hai rạp hát "bình dân" được mở ra cùng một lúc ở trên đường Đổ Thành Nhân ( Rạp Văn Thuận nằm cách ngã 3 đường Lê Văn Linh- Đỗ Thành Nhân chừng 50 mét, về hướng đường Tôn Đản ) và trong một con hẻm khá rộng lớn trên đường Lê Văn Linh ( Rạp Hòa Bình, nằm trong khu đất trống mênh mông, nơi có một xưởng cưa gỗ và một kho chứa gạo khá "bề thế", nằm đối diện với rạp hát. Ngoài ra, trong khu vực này, ngoài một số nóc gia, còn có một dãy phố biệt lập gồm 12 căn, khá khang trang và tiện nghi, do gia đình một phú hộ gốc Hoa kiều tên Triệu Tiết xây lên để cho mướn. )

Sinh hoạt nào có chiều đi lên, có hướng thăng tiến, cũng đều là những dấu hiệu tốt đẹp. Duy chỉ có một thứ đáng tiếc cũng vươn dần lên theo thời gian và theo đà tăng trưởng của dân số cùng sinh hoạt thường ngày. Đó là bãi rác ở cuối chợ, nằm ngay góc đường Lê Thạch và Lê Văn Linh, đối diện với con hẻm rộng thênh thang dẫn vào rạp hát Hòa Bình và các kho hàng và xưởng cưa bên kia đường.

Tại nơi đó, Sở Vệ Sinh Đô Thành có xây một ụ rác khá to, rộng, đủ để chứa toàn bộ những thứ phế thải sau buổi họp chợ. Nhưng dần dà rác không chỉ nằm trong ụ, mà còn tràn ngập ra ngoài lòng đường. Nhân viên của Sở Vệ Sinh dọn không xuể. Ngày nào nước thải từ phần rác còn dư, chưa dọn kịp, cũng chảy tràn lan ra cả một nửa mặt đường. Người lớn mỗi lần đi ngang qua đều không ngớt nhăn mặt. Nhóc tì Xóm Chiếu hết hứng chạy rong hay vào trong chợ chơi trò trốn tìm trên các sạp gỗ. Đường xá "chèm nhẹp" triền miên. Hôi hám và trông rất mất thẩm mỹ!

Tuy vậy, hình ảnh của Xóm Chiếu nói chung vẫn là những hoài niệm thật êm đềm. Mặc dù chỉ sống tại Xóm Chiếu trên dưới 5 năm nhưng kỷ niệm cũ, sau hơn 60 năm, vẫn chưa nhạt nhòa trong tôi. Nét đẹp của tuổi thơ Xóm Chiếu vẫn luôn theo tôi cho đến tận ngày nay. Trong từng con hẻm, trên từng góc phố, qua từng ngả đường của Xóm Chiếu, đâu đâu cũng có vết chân của đám con nít, đa số là nhóc tì húi cua, lê la đó đây.

Phải nói Xóm Chiếu nói chung và con đường Lê Văn Linh nối dài mang đậm nét "vàng son" của kỷ niệm đầu đời, vẫn luôn hằn nét trong ký ức của tôi. Những "Thằng" và "Con" ngày xưa bây giờ ra sao? Ai còn, ai mất? Ai đã lưu vong, ai còn tranh sống trên quê hương?! Vật đổi, sao dời huống chi con người!  Trong số những mái tóc "bum bê", đuôi gà, húi cua lẫn mấy cái đầu cạo trọc của Minh Tâm Học Đường và Xóm Chiếu, có Ai còn nhớ Ai không?

Tuấn, Toàn, Thu con bác Ba Truyện. Nhựt, Nga, Mỹ, con bác Tư Hỷ. Anh em thằng Xuân, thằng Thu con bà Mười. Thằng Gáo "thọt chân", thằng Đáng, con ông Tám "Đỏ" chạy xe ba gác, thằng Tình con ông Mười "giặt ủi", anh Thọ con bà bán cháo chiều, tối trong hẻm. Hai chị em "tây lai" Pauline, Cécile, những nàng "công chúa" kín cổng cao tường không có nhóc tì nào dám tới gần, vì hai con bẹc giê đáng ghét luôn ào ra sủa ào ào, nhức tai, mỗi khi có ai đến bên hàng rào.

Gia đình chú Sinh và em gái ông, cô Hoa, một bông hồng Trương Vương đầu thập niên 60. Ông bà Tố "di cư", gia đình cô Tư má thằng Hiếu, nhóc tì đầu tiên trong xóm qua đời năm 1961 vì sốt xuất huyết. Hai chị em Hương, Huyền, con ông bà Hà làm nghề đóng guốc, nhà đối diện với tiệm giặt ủi.  Ông bà chủ tiệm ảnh , nghe nói từng có tiệm hình tại Hà Nội (không nhớ tên hiệu).

Ông bà Thái, chủ lò chả lụa kế bên tiệm giặt ủi của ông Mười. Ông bà chủ tiệm tiệm tạp hóa kiêm chỗ cho mướn xe đạp (năm đó, 1960, xe cho mướn tính 1 Đồng / 1 giờ). Ông chủ tiệm thuốc Bắc mang tên Nhân Hòa Đường (bên kia đường Đỗ Thành Nhân), đối diện với tiệm tạp hóa .

Bà chủ tiệm uốn tóc (không nhớ tên) ngay cuối đường Lê Quốc Hưng (nơi Lê Văn Linh "nối dài" bắt đầu). Dì Năm, bà chủ tốt bụng có sạp báo đặt kế bên tiệm uốn tóc, cạnh trụ đèn đường. Nơi mà sáng nào, 3  nhóc tì "trường tây" cũng ra đó sớm, để vừa xin đọc ké những mẫu truyện bằng tranh có tên Bé Ngôn, Bé Luận và Mai Sơn Tráng Sĩ, vừa chờ xe Lambretta của hai người cha từ trong xóm chạy ra đón, chở đi học. Phước, Lợi! Hai bạn bây giờ đang ở đâu? Đã ra sao?!

Ông chủ tiệm giải khát kiêm đại lý Pepsi Cola tại đầu phố cũng tốt bụng không kém. Ông luôn vui vẻ cho đám nhóc tha hồ lượm nút khoén, hay đổi 10 cái chai không để lấy một chai Pepsi Cola miễn phí mang về cho cả nhà uống. Thời đó Pepsi Cola mới ra mắt ở Sài Gòn nên "cạnh tranh thương mại" kiểu như vậy.

Ngần ấy con người, cùng những sinh hoạt trong xóm là những "dấu ấn" tuổi thơ, là "di sản" của một đời người. Trong số những "Người Xưa", chắc chắn rất nhiều vị đã trở thành "những người muôn năm cũ". Nhưng dù năm tháng có qua đi, cảnh cũ đã không còn, người xưa đã biệt dạng, ký ức về Xóm Chiếu vẫn đầy ắp hình ảnh và chưa mờ nhạt trong bộ nhớ.

Mái tóc đuôi gà và đường về sau giờ mẫu giáo tại Minh Tâm Học Đường, những tối "đu xà" trên các sạp gỗ trong chợ hay chơi trò " Trốn/Tìm"  trong các vựa gỗ. Những lần mê cầu tuột trên công viên Nhi Đồng, hay tắm sông tại Bến Sức đến mức, mới 5, 6 tuổi đầu mà đã biết "cúp cua" để vui chơi. Những chiều tập xe, đạp lên, rồi thả xuống dốc cầu Mống không biết mệt và tất nhiên "đo đường'' cũng nhiều không đếm xuể. Những đêm lén nhà, chui rào "coi hát cọp", bị rượt không biết bao nhiêu lần mà vẫn tánh nào tật đó. Kỷ niệm xưa thật không thể nào quyên!

Xóm Chiếu từng bị mang tiếng là một "xóm lành trên đất dữ"! ( Nói thật lòng thì ngày xưa, tại vùng ngoại ô Sài Gòn, có nơi nào mà không..."dữ"!? ). Nhưng Xóm Chiếu cũng hơn một lần là niềm hãnh diện của cư dân quận 4, khi giữa năm 1961; ông Mười, chủ tiệm giặt ủi ( không có bảng hiệu) nằm ở khoảng giữa đường Lê Văn Linh nối dài và Đổ Thành Nhân, câu được một con cá Hô nặng gần 100kg! Báo chí Sài Gòn lúc đó đổ xô tới chụp hình đăng tin rần rần trên trang nhứt của các nhựt báo.

Xóm Chiếu không có nhiều "công trình" hay cơ ngơi đáng kể, ngoài những gì đã ghi trên đây. Cũng không có gì đặc biệt ngoài những nhộn nhịp của phố chợ, ồn ào của xóm hẻm. Nhưng nét đặc thù của Xóm Chiếu nằm ngay trên phong thái và trong tính cách của cư dân địa phương. Họ sôi nổi và mau mắn trong thương mại, chân tình và xởi lởi trong ngôn từ cũng như cung cách sống trong nhà và ngoài phố. Xóm Chiếu của ngày xưa là như vậy đó!

 

HUY VĂN ( HUỲNH VĂN CỦA )

(*) Gọi là đường "Cá Hấp" vì đây là chỗ đặt vựa cá, cũng là địa điểm trung gian, lấy hàng từ chợ Cầu Ông Lãnh lên.  Đến sau 1960, với lý do đường Bùi Quang Chiêu nhỏ và chật, nên xe đò lớn chạy đường Sài Gòn- Nam Vang cũng dời về bến Phan Văn Hùm để tiện đường giao thông ( do đường Phan Văn Hùm nối thẳng vào Lê Văn Duyệt, qua Ngã 6 Sài Gòn ).

              Autobus Renault ( "Xe đò lớn" )

            Ciné LUX xưa ( ảnh trên ) và nay ( ảnh dưới )