NẠN ĐÓI 1945 QUA LỜI KỂ NGƯỜI ĐƯƠNG THỜI

Những ai đã từng sống ở các đô thị lớn như Hà Nội và Hải Phòng sẽ không thể quên được những cảnh rùng rợn hằng ngày xảy ra trong những tháng đầu năm 1945. Trên các nẻo đường dẫn tới Hải Phòng, từng đoàn người thất thểu từ ngoại ô tiến vào trung tâm thành phố để khất thực. Trong những đoàn người này già có, trẻ có, trai có, gái có, nhưng cái đói đã làm cho họ không còn hình người nữa. Da mặt nhăn nheo, hai má hõm sâu, đôi mắt lờ đờ không còn một tia sinh khí nào. Trông họ giờ đây khó mà phân biệt được đâu là đàn ông, đâu là đàn bà, già hay trẻ. Tất cả chỉ còn da bọc xương. Nhiều người quần áo rách rưới đến nỗi chỉ có mỗi manh chiếu quấn quanh thân. Ngay cả những thiếu nữ cũng không còn biết e thẹn nữa!

Hồi đó vài hội từ thiện hay nấu cháo bày ở viện Tế bần đường Lạch Tray hoặc ở lò sát sinh đường An Dương để cứu trợ đồng bào. Nhiều bộ xương, chân tay run rẩy, cố lách tới chiếc bàn dài. Hai bàn tay khẳng khiu như hai ống sậy cố nâng bát cháo, một tia hy vọng bùng lên trong đôi mắt lờ đờ nhưng rồi vì kiệt lực, kẻ đáng thương này ngã chết queo trên mặt đất, nước cháo tung tóe khắp người.

Nạn đói năm 1945 xảy ra đúng vào mùa đông nên mỗi đêm lưỡi hái của tử thần thường thu được nhiều kết quả lắm. Nạn nhân không chịu được cái đói và cái rét nên chết co quắp trên vỉa hè, dưới mái hiên hoặc ở ngưỡng cửa nhiều căn phố. Sáng ra vừa mở cửa thì một xác chết ngã vật vào trong nhà. Chủ nhà phải thuê người lôi xác chết ra vỉa hè để đợi xe rác của Sở vệ sinh mang đi. Do đó đã xảy ra nhiều vụ lợi dụng xác chết. Nhiều kẻ thiếu lương tâm đến nổi lôi xác từ căn nhà này sang đặt vào cửa nhà bên cạnh để kiếm tiền thuê một lần nữa.

Nạn đói này trầm trọng đến nổi, nhiều người phải ăn cả thịt chuột cống, vốn là con vật mà ngày thường người ta vẫn coi là vật ghê tởm. Tại vài đô thị, sự mua bán thịt chuột trở nên công khai và Phủ Thống Sứ phải ra nghị định: "cấm chuyên chở và bán chuột sống hay chết, chuột chưa nấu chín hoặc đã chế thành món ăn". Sau thịt chuột người ta còn ăn cả thịt người! Theo tin đồn thì ở vài đô thị đông dân như Hà Nội, Hải Phòng, có một bọn lưu manh táng tận lương tâm chuyên bắt cóc trẻ con mang ra ngoại ô giết lấy thịt bán cho hàng phở, hàng bánh cuốn. Tin đồn này không được chính quyền lên tiếng phản đối, cho nên nhiều bà mẹ ngày đêm lo lắng, giữ con nhỏ trong nhà không dám rời chúng nửa bước. Hồi đó chúng tôi được một người bạn thân, từng làm việc tại Sở cảnh sát Hải Phòng cho biết rằng có một lần cảnh binh bắt được hai tên đang giết một đứa trẻ trong nghĩa trang An Dương. Vì sợ làm hoang mang dân chúng nên chính quyền không dám đem vụ đó ra xử công khai.

Khi nạn đói mới bắt đầu, số người chết còn ít lắm, mỗi buổi sáng những chiếc xe mang dấu Hồng thập tự của Sở vệ sinh sẽ đi quanh các phố, nhặt xác mang về Bệnh viện thành phố rồi cuốn chiếu đem chôn tử tế. Về sau, số người chết đói tăng nhiều, một xe Hồng thập tự không đủ nữa, Sở vệ sinh thành phố phải thuê xe bò nhặt xác về tại Bệnh viện thành phố, tại đó một nhân viên Sở vệ sinh sẽ đếm số xác trả tiền. Tới khi số người chết nhiều quá, phố nào cũng có nên không thể tập trung xác ở một nơi được nữa. Sở vệ sinh cho phép nhà thầu được đem xác đi chôn. Họ chỉ cần bảo người nhặt xác cắt đôi vành tai của xác chết xâu lại rồi mang tới Sở vệ sinh lấy tiền.

Dọc con đường từ cầu Niệm tới tỉnh lỵ Kiến An, Sở Công chính đã cho đào sẵn những hố dài để các xe hất xác chết xuống, rồi họ sẽ rắc một lần vôi bột rồi lấp đất cho đầy. Những ngôi mộ công cộng này là nơi an nghỉ của hàng chục ngàn nông dân xấu số. Thương thay cũng một kiếp người!

Nguồn:

Nạm đói năm Ất Dậu 1945,

Tăng Xuân An.

 Xem Thêm :Nạn đói năm 1945: Bao nhiêu người đã chết đói? (Nghiên Cứu Lịch Sử )

Nạn đói năm 1945: Bao nhiêu người đã chết đói? (Nghiên Cứu Lịch Sử )

 Người dịch: Nguyễn Tuấn Anh

Lời giới thiệu của người dịch: Bài này Trích dịch từ Chương 2, cuốn Việt Nam 1945 của DAVID MARR, NXB University of California Press, 2005. Điểm đặc biệt trong nghiên cứu David Marr là ông đã có được từ lưu trữ của Pháp các con số cụ thể về số người chết ở từng địa phương cũng như các số liệu khác. Nhan đề bài viết do người dich đặt.

Thảm họa được báo trước

Không được chú ý bởi tất cả mọi người, trừ một số nhà quản trị, con ma đói đã lén lút trở lại trong nhiều năm. Sản lượng thóc ở Bắc Kỳ đã giảm 20% trong hai thập kỷ trước đó do diện tích giảm dần và không đưa ra phương pháp canh tác mới. Trong khi đó, dân số Bắc Kỳ đã tăng ít nhất 36 phần trăm, buộc phải giảm lượng lương thực bình quân đầu người và ngày càng phụ thuộc vào nhập khẩu gạo từ Nam Kỳ. Trong giai đoạn 1941-44, một số lượng không biết bao nhiêu đất trồng lúa ở Bắc Kỳ đã được chuyển sang sản xuất cây công nghiệp, đặc biệt là hạt thầu dầu và đay. (Tuy nhiên, các cuộc thảo luận về nạn đói đầu năm 1945 có lẽ đã phóng đại quá mức về tác động có hại của việc chuyển đổi cây trồng này. Cây công nghiệp chiếm 42.546 ha ở Bắc Kỳ năm 1944. Ngay cả khi giả định rằng tất cả vùng đất này đều thích hợp để trồng ngũ cốc, thì khả năng sẵn có của nó sẽ chỉ chiếm khoảng 3% tổng diện tích, sản xuất nhiều nhất là 55.000 tấn thóc hoặc tương đương. Mặt khác, các số liệu chính thức có thể đánh giá thấp lượng đất được chuyển sang trồng cây công nghiệp, đặc biệt là vì người Nhật đôi khi bỏ qua người Pháp để ký hợp đồng và ép buộc thực thi). Hạn hán và sâu bọ đã làm giảm 19% vụ lúa xuân 1944 so với năm trước. Sau đó, hàng loạt cơn bão đã làm hư hại vụ lúa mùa. Vào tháng 10, nhiều nông dân Bắc Kỳ đã nhận ra rằng họ sẽ không có đủ [thóc] để nuôi sống gia đình, sau khi nộp thuế và bán một lượng gạo bắt buộc cho chính phủ với giá thấp đến mức nực cười. Tình trạng khó xử tương tự cũng đang diễn ra ở các tỉnh Thanh Hóa và Nghệ An phía Bắc An Nam.

Mặc dù các quan chức Pháp và Nhật đều nhận thức được vấn đề này nhưng không có quyết định nào được đưa ra để giảm thuế hoặc lượng gạo bắt buộc phải bán (hạn ngạch bán hàng bắt buộc do người Pháp đặt ra đã tăng từ 130.205 tấn (7,4% sản lượng) lên 186.180 tấn (11,1%) vào năm 1944). Các chủ đất cố gắng trốn tránh hạn ngạch bằng cách ký giao tài sản cho con cái hoặc người thân của họ, nhưng chính quyền đã nhìn ra thủ đoạn này, ra lệnh cho các quan chức địa phương thu gạo theo các ghi chép cũ. Nông dân cũng tích trữ gạo, khiến chính quyền cấm họ không được lưu trữ quá giới hạn cố định. Các thanh tra đi lang thang khắp các ngôi làng để tìm kiếm các nơi cất giấu lương thực. Những người nông dân thực tế thiếu gạo để đáp ứng hạn ngạch bắt buộc, phải mua gạo theo giá chợ đen và bán cho chính phủ với giá bằng một phần mười hoặc có nguy cơ bị đưa vào các dự án lao động cưỡng bức xa nhà. Hệ thống thuộc địa vẫn gây ra nỗi sợ hãi trong trái tim của hầu hết các đối tượng, khiến họ phải tuân theo luật lệ ngay cả khi phải trả giá đắt.

Sản lượng chính thức năm 1944 của Bắc Kỳ là 1,68 triệu tấn thóc, chia bình quân, sẽ cung cấp 171 kg cho mỗi người trong số 9,851,000 dân, có lẽ hầu như không đủ để mọi người sống sót cho đến tháng 6 năm 1945, khi vụ mùa tiếp theo có thể được thu hoạch. (Trong phép toán giả định được thừa nhận này, mọi người như vậy sẽ nhận được 14,17 kg gạo chưa xay mỗi tháng. Tuy nhiên, khoảng 5% cần được đem ra làm giống, và 10% nữa có thể bị mất vào tay các loài gặm nhấm và hư hỏng, để lại 12,04 kg trên đầu người. Điều này sẽ giảm xuống khoảng 9,03 kg gạo sau khi xay xát. Trước đây, những gia đình nghèo trong hoàn cảnh túng thiếu như vậy thường có xu hướng tiêu dùng gần với mức ”bình thường” của họ là 12-15 kg/ thành viên trong bảy hoặc tám tháng trong năm, với hy vọng bằng cách nào đó có thể mua hoặc vay gạo cho bốn hoặc năm tháng còn lại. Thật không may, vào đầu năm 1945, một phép tính như vậy có thể dẫn đến cái chết). Tuy nhiên, cả người Pháp và người Nhật ở Bắc Kỳ đều kiên quyết dự trữ một lượng gạo đáng kể để họ sử dụng trong tương lai. Ví dụ, mỗi ngày từ tháng Giêng đến đầu tháng Ba, người Pháp gửi từ mười chiếc thuyền trở lên chở gạo từ vùng thượng lưu đồng bằng Bắc Kỳ đến các kho quân sự ở Phú Thọ, Yên Bái, Tuyên Quang và Thái Nguyên. Có lẽ Tướng Tsuchihashi đã đề phòng tương tự vào thời gian đó và sau ngày 9 tháng 3, ông ta cũng có thể chiếm đoạt các kho của Pháp. Vào tháng 5, đề phòng một cuộc xâm lược của Đồng minh, Tsuchihashi đã thông qua kế hoạch tích lũy các khoản dự phòng tối thiểu là sáu tháng cho Tập đoàn quân 38. (Nguyên soái Terauchi đã tích trữ kho lương thực đủ để nuôi quân Nhật trong ba năm. Điều này có lẽ chủ yếu đề cập đến các hầm chứa được xây dựng ở miền Tây Nam Kỳ, mặc dù đã có kế hoạch chuyển số lượng lớn đến một cơ sở ở Bắc Lào. Tổng kho chính của Nhật ở Bắc Kỳ là ở Hòa Bình. Cũng có thể một số gạo Bắc Kỳ đã được chuyển đến các đơn vị Nhật ở Quảng Tây vào năm 1944 và đầu năm 1945.)

Bất kỳ nỗ lực nào nhằm phân phối công bằng nguồn cung ngũ cốc khan hiếm đã bị vô hiệu hóa bởi sự suy thoái nhanh chóng của nền kinh tế dân sự. Vào cuối năm 1944, sự khan hiếm hàng hóa, khó khăn trong vận tải, sự sẵn sàng của chính quyền trong việc in ngày càng nhiều tiền giấy và không chắc chắn ngày càng tăng về tương lai đã dẫn đến lạm phát không thể kiểm soát. Những kẻ tích trữ, đầu cơ và những “kẻ hối lộ đút lót” (n/v “fixers”) đã thống trị nền kinh tế, thường là liên minh với các quan chức tham nhũng ở các cấp khác nhau. Ở Bắc Kỳ và bắc An Nam, một số địa chủ lớn và các nhà buôn ngũ cốc bán buôn đã cố tình giữ lại một lượng lớn lúa gạo để chờ lợi nhuận thu được ngay trước vụ thu hoạch tiếp theo vào tháng Sáu. Một số chủ đồn điền ở Bắc Kỳ đã chuyển đổi gạo của họ thành rượu thay vì bán với giá qui định chính thức. Hoạt động rộng rãi của thị trường chợ đen làm lu mờ các giao dịch hợp pháp, ngoại trừ một bộ phận nhỏ dân số được phát phiếu để nhận gạo và dầu ăn.

Từ năm 1943 đến tháng 5 năm 1945, giá gạo trên thị trường chợ đen Bắc Kỳ tăng ít nhất 1400 phần trăm, trong khi giá chính thức chỉ được phép tăng 71 phần trăm. Mọi người điên cuồng chuyển sang mua ngô, khoai, sắn, hoặc đậu, nhưng ngay sau đó những thứ đó trở nên đắt kinh khủng hoặc biến mất khỏi thị trường. Chi phí ăn uống cho một gia đình thuộc tầng lớp lao động Hà Nội đã tăng 373 phần trăm trong ba tháng đầu năm 1945. (Gia đình trung lưu Việt Nam ở Hà Nội đối mặt với mức tăng giá 295%. Ngược lại, các gia đình thuộc tầng lớp lao động và trung lưu ở Sài Gòn có mức tăng lần lượt là 52% và 49%.) Như vậy, mức tăng lương kém xa so với mức tăng giá. Thực tế, nhiều công nhân thấy mình bị cho nghỉ việc vì gián đoạn nguồn cung cấp và hỏng hóc thiết bị. Các nhân viên chính phủ đủ điều kiện nhận khẩu phần gạo nhận thấy số lượng giảm từ 15 kg mỗi tháng vào đầu năm 1943 xuống còn 12 kg vào cuối năm 1943, 10 kg vào mùa xuân năm 1944 và 9 kg vào cuối năm 1944. Không thể tồn tại nếu không thực hiện trao đổi hàng đổi hàng kiểu sơ khai, kể cả đổi những đồ gia dụng quý giá như đồ sành, tẩu thuốc lá, đồ gỗ, bàn thờ tổ tiên để lấy một lượng gạo nhỏ. Vào đầu tháng 12 năm 1944, với mong muốn tránh bị ‘dân chúng xa lánh’ do giá thực phẩm tăng cao hơn nữa, Hội đồng Đông Dương mới được thành lập theo chỉ đạo Toàn quyền Decoux đã thảo luận các biện pháp đối phó có thể có.

Giải pháp duy nhất để đối phó với nguy cơ nạn đói không thể tránh khỏi, khoảng tháng 10 năm 1944 là nhà cầm quyền bố trí vận chuyển khẩn cấp ít nhất 60.000 tấn gạo từ Nam Kỳ, nơi tích lũy thặng dư lúa gạo lớn. Phải thừa nhận rằng đây là nhiệm vụ khó khăn ghê gớm. Máy bay của quân Đồng minh đã cắt tuyến đường sắt giữa Sài Gòn và Hà Nội thành nhiều đoạn ngắn, buộc phải vận chuyển bằng phà, xe goòng và các toán cu-li. Hoạt động của tàu ngầm Mỹ, các cuộc tuần tra trên không và các hoạt động khai thác cảng đã giảm phần lớn hoạt động vận tải ven biển xuống mức chỉ có thuyền gỗ, di chuyển linh hoạt vào ban đêm từ cửa sông này sang cửa sông khác. Các xe tải chạy trên đường số 1 về phía bắc đã bị cản trở bởi những cây cầu bị phá hủy, thiết bị hỏng hóc và sự khan hiếm nhiên liệu. Kết quả của tất cả những khó khăn này, lượng gạo miền Nam chuyển ra đến Bắc Kỳ đã giảm xuống chỉ còn 6.830 tấn năm 1944, so với 29.700 tấn năm 1943 và 126.670 tấn năm 1942. (Những con số này không bao gồm các chuyến hàng quân sự của cả Pháp và Nhật. Để so sánh, An Nam nhận được 60.050 tấn gạo Nam Kỳ năm 1944, so với 104.600 tấn năm 1943, và 97.175 tấn năm 1942).

Nạn đói năm Ất Dậu

Tuy nhiên, các quan chức Pháp và Nhật đều sở hữu kiến thức và phương tiện để đảo ngược xu hướng nghiệt ngã này nếu họ muốn. Hệ thống đáng tin cậy nhất liên quan đến việc vận chuyển vật tư bằng tàu viễn dương từ Sài Gòn đến Đà Nẵng, sử dụng các chuyến tàu từ Đà Nẵng đến Nam Định, sau đó phân phối bằng tàu sông và thuyền tam bản đến các vùng khác nhau của Đồng bằng sông Hồng. Công nhân, sinh viên, nhân viên và trí thức Việt Nam sẽ nhiệt tình hưởng ứng mọi lời kêu gọi hỗ trợ chuyển lúa gạo ra miền Bắc. Tuy nhiên, cả người Pháp và người Nhật đều không đặt ưu tiên cao việc vận chuyển gạo để nuôi những thường dân Việt Nam đang chết đói. Cả hai vẫn bận tâm về hậu cần quân sự của riêng họ. Vào tháng 1 năm 1945, người Nhật nhất quyết sử dụng 2/3 công suất đường sắt cho mục đích quân sự. Chúng ta có thể cho rằng người Pháp đã phân bổ phần lớn [công suất] còn lại cho Quân đội Đông Dương. Vào tháng 2, người Nhật đã mua một lượng lớn thuyền nhỏ ở Nam Kỳ, khiến người Pháp vào ngày 6 tháng 3 phải yêu cầu chủ sở hữu cần chính thức xin phép bán thuyền của họ đối với tầu trọng tải từ 10 từ. Trong một thông điệp phát thanh ngày 8 tháng 3, Tướng Mordant yêu cầu Paris thúc giục người Mỹ ngừng ném bom các cảng từ Vinh trở lên vì tình trạng thiếu lương thực ngày càng tăng. Vào ngày 9, chỉ vài giờ trước khi Nhật tiếp quản, thống đốc Nam Kỳ đã tìm cách tăng lượng phân bổ nhiên liệu đã giới hạn cho các nhà máy xay xát gạo địa phương để giúp họ chế biến thêm ngũ cốc cho chuyến hàng lên phía bắc.

Sau khi tiếp quản, các quan chức Nhật Bản đã làm ngơ trước nạn đói ngày càng nghiêm trọng trong ít nhất hai tuần; khi họ bắt đầu hành động, đó chỉ là để khẳng định lại các chính sách của Pháp. Khâm sứ Bắc Kỳ, Nishimura Kumao, đã lập lại các quy tắc hà khắc năm 1944 về việc bắt buộc bán gạo, sau đó tiến hành xoa dịu các cấp dưới của Việt Nam như sau: ‘Với mục tiêu đảm bảo phục hồi chung, hiện đang bị đe dọa lớn, tôi xin phép chỉ đạo đặc chú ý [đến vấn đề này], để tất cả các nhà sản xuất trung thành hoàn thành nhiệm vụ của họ. Tôi đặc biệt tin tưởng vào ảnh hưởng và năng lực của các bạn để đạt được một kết quả thuận lợi.’ Nishimura còn ủy quyền cho quan tỉnh Nam Định lấy 320 tấn từ các kho địa phương và xuất kho 613 tấn ”gạo Sài Gòn” cho một đại diện Nhật Bản để vận chuyển ngay ra Hà Nội. Một tháng sau, ông ta hỏi Đại sứ Yokoyama ở Huế về ước tính khoảng một trăm chiếc thuyền mành được báo cáo là đang tiến lên bờ biển An Nam, nhưng vẫn chưa đến theo lịch trình. Có lẽ lo sợ sự chuyển hướng trên đường đi, Nishimura nhấn mạnh rằng ‘‘việc hồi sinh [của] dân cư Bắc Kỳ đòi hỏi phải sử dụng hết công suất trọng tải vận chuyển.’’

Nhìn chung, các vùng nông thôn Bắc Kỳ và Bắc An Nam cảm thấy nạn đói sớm hơn và khốc liệt hơn các thành phố và thị trấn. Ngay từ tháng 12 năm 1944, nhiều dân làng nghèo đã tuyệt vọng ăn trấu, củ dại, rễ cây chuối, vỏ cây và cỏ ba lá. Nhiệt độ thấp bất thường vào mùa đông năm đó, kết hợp với tình trạng thiếu vải trên diện rộng, khiến mọi người có nguy cơ cao hơn. Vào thời điểm Tết Nguyên đán, đầu tháng Hai, hàng nghìn người chết đói. Cả gia đình đôi khi đóng cửa trong nhà, chia sẻ những miếng ăn cuối cùng còn lại, rồi lần lượt chết trong im lặng. Phổ biến hơn, họ chú ý đến những tin đồn về lượng ngũ cốc dồi dào ở những nơi khác, tìm kiếm những người thân ở các làng gần đó, lang thang theo các con đường chính và tìm kiếm sự giúp đỡ ở các trung tâm huyện. Sau khi Nhật Bản tiếp quản, các trạm gác của cảnh sát ở các lối vào thành phố đã bị bỏ hoang, cho phép hàng chục nghìn người dân nông thôn lang thang trên đường phố, ăn xin một cách đáng thương, thường không mặc gì ngoài đệm rơm (ND: chắc là chiếu cói hay áo tơi). Như một người dân Việt Nam ở Hà Nội (Nguyễn Huy Tưởng) đã ghi lại trong nhật ký của mình: ‘‘Tiếng khóc như trong đám tang. Những người phụ nữ lớn tuổi uốn éo, những đứa trẻ trần truồng ngồi co ro dựa vào tường hoặc nằm trong chiếu, những ông bố, những đưa con phủ phục dọc đường, những xác chết co quắp như bào thai, một cánh tay chìa ra như muốn đe dọa. Muốn chụp ảnh.” Đám đông tụ tập gần các nhà kho được bảo vệ nghiêm ngặt, hy vọng có được một vài nắm ngũ cốc. Mặc dù người Nhật đã giải phóng một số ngũ cốc từ các kho chứa của Pháp chiếm được, có lẽ một phần để làm mất uy tín của chế độ thực dân cũ, dường như nó đã được phân bổ hầu hết cho các đô thị.

Vào ngày 20 tháng 4, Nishimura đã chỉ thị cho các tổ chức công và tư giảm lượng dự trữ của họ xuống 30-50%. Các hộ gia đình được lệnh giới hạn lượng gạo dự trữ ở mức 35 kg/ người lớn hơn 5 tuổi, 17kg/ trẻ con. Đối với những người sở hữu phiếu phân phối lương thực công bị giảm từ chín đến bảy kg mỗi tháng. Điều đó có nghĩa là ngay cả những chủ sở hữu phiếu lương thực cũng phải mua thêm khoảng 3 kg cho mỗi thành viên trong gia đình trên thị trường chợ đen, với mức lên đến bảy đồng mỗi kg. Vì nhiều nhân viên vẫn kiếm được ít hơn một trăm đồng mỗi tháng, nên rõ ràng phải đi vay tiền hoặc bán đồ dùng cá nhân để tồn tại. Nhân viên của các công ty tư nhân không đủ điều kiện nhận phiếu lương thực thì cuộc sống thậm chí còn bấp bênh hơn.

Sau khi Trần Trọng Kim lên làm thủ tướng vào tháng 4, Bộ trưởng Tiếp tế mới được cử vào Sài Gòn để cố gắng thu xếp việc vận chuyển. Người ta chú ý đến ít nhất năm tàu biển của Pháp bị Nhật tịch thu ở Nam Kỳ, nhưng các thủy thủ đoàn Pháp sẽ cần được thay thế và rà phá bom mìn của Đồng minh ở các con sông trước khi tàu có thể đi ra. Vào tháng 5, Phan Kế Toại, Khâm Sai mới được bổ nhiệm ở Bắc Kỳ, phát hiện ra rằng 2.000 tấn gạo đã được quân đội Nhật Bản dọn ở Sài Gòn để vận chuyển bằng đường sắt lên phía Bắc, nhưng vẫn bị mắc kẹt tại nhiều địa điểm khác nhau trên đường đi. 1.000 tấn khác được chính quyền Huế giữ tại Nam Định, mà Toại yêu cầu được giải tỏa. Trong tuyệt vọng tìm kiếm những giải pháp căn cơ hơn, Toại đề xuất rằng những toa xe lửa và tàu chở hàng rỗng từ Bắc Kỳ đi nam sẽ được sử dụng để chở hàng ngàn nạn nhân của nạn đói đến định cư ở Nam Kỳ. Trong khi đó, các điện tín qua lại giữa Hà Nội và Huế liên quan đến địa điểm của các chuyến hàng gạo cụ thể ở phía bắc, một số bắt đầu hư hỏng trên đường đi, trong khi một số khác bị cướp phá vì thiếu người bảo vệ đáng tin cậy. Những người theo Việt Minh ở Quảng Ngãi chặn đánh một số thuyền mành chở lúa đi về hướng Bắc, bí mật cất giữ hoặc chuyển cho các đơn vị du kích mới thành lập trên núi. Rõ ràng là chỉ vào cuối tháng 6, những chuyến hàng mang theo gạo cứu trợ từ Nam Kỳ mới bắt đầu đến miền bắc, (Có thể vài trăm tấn thóc cứu trợ đã đến Bắc Kỳ sớm hơn, đi theo nhiều chặng. Phạm Khắc Hòe nhớ lại Bộ trưởng tiếp tế đã nói với ông vào cuối tháng 7 rằng “gần 2.000 tấn gạo” đã được vận chuyển từ miền Nam ra miền Trung và miền Bắc), ngay lúc đó cuộc khủng hoảng đã được ngăn chặn.

Trong khi đó, một số nhóm xã hội, tôn giáo và từ thiện Việt Nam từ tháng 1 năm 1945 đã đi quyên góp tiền mặt hoặc ngũ cốc và tổ chức nấu cháo cho nạn nhân đói kém. Tuy nhiên, đến tháng 3, những người tham gia có thể thấy sự vô ích của những nỗ lực rải rác như vậy, ngay cả ở các thành phố. Nguyễn Văn Tố, một học giả cổ điển nổi tiếng, đã tiếp cận tân Thị trưởng Hà Nội của Nhật Bản để được công nhận Tổng hội Cứu tế đầy tham vọng. Trước tiên, cần phải soạn thảo các điều luật bằng tiếng Pháp và tiếng Việt, biên dịch tên và địa chỉ của tất cả các thành viên sáng lập, và đóng dấu thuế thuộc địa (affix colonial tax stamps) vào mỗi trang của các tài liệu này. Mặc dù đã được cấp phép hoạt động vào ngày 10 tháng 4, nhưng Nguyễn Văn Tố phải mất hai tuần sau mới thỉnh cầu Nishimura về quy chế tổ chức đặc biệt để có thể ”cứu trợ hữu hiệu đồng bào ta bị nạn đói, số người lên tới hàng trăm nghìn người.” Đến tháng 5, Tổng hội Cứu tế đã quyên góp được tổng cộng 782.403 đồng, có thể giúp nó mua được 1.476 tấn gạo từ kho dự trữ của chính phủ. Ở Nam Kỳ xa xôi, bị sốc bởi những bức ảnh về nạn nhân chết đói và những câu chuyện về ăn thịt đồng loại, hơn hai mươi nhóm đã thu thập được 1.677.886 đồng để giúp đồng bào của họ ở phía bắc.

Bao nhiêu người đã chết đói?

Không ai biết bao nhiêu người đã thiệt mạng trong nạn đói. Vào cuối tháng 5, Văn phòng Khâm Sai tại Hà Nội đã yêu cầu thống kê tỷ lệ tử vong trong năm từ tất cả các tỉnh Bắc Kỳ. Cuối cùng, hai mươi câu trả lời được gửi đến, báo cáo 380.969 người chết vì đói và 20.347 người vì “bệnh tật.” Tuy nhiên, một số ý kiến trả lời nhấn mạnh việc các quan chức không có khả năng về nông thôn để kiểm tra kỹ lưỡng. Ngoài ra, những tổn thất ở phía bắc An Nam không được đưa vào thống kê. Cuối năm 1946, một tài liệu chính sách được soạn thảo để sử dụng trong nội bộ các quan chức của Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ước tính rằng 1.000.000 người đã chết ở miền Bắc Việt Nam và 300.000 ở miền Trung Việt Nam. Vào thời điểm đó, các phát ngôn viên VNDCCH thường xuyên công khai khẳng định rằng vào đầu năm 1945, ‘thực dân Pháp và phát xít Nhật’ đã phải chịu trách nhiệm khiến ít nhất 2.000.000 công dân chết đói, một con số sau đó đã được ghi vào sách sử của chính phủ.

Một triệu người chết dường như là một ước tính đáng tin cậy hơn. Hệ lụy vẫn còn khủng khiếp: khoảng 10% dân số của khu vực bị ảnh hưởng đã thiệt mạng trong khoảng thời gian 5 tháng. (Ở đây giả định khu vực bị ảnh hưởng là đồng bằng sông Hồng đông dân cư và hai tỉnh An Nam là Thanh Hóa và Nghệ An, tổng số 9.999.200 người vào năm 1943 theo Annuaire Statisticstique de l’Indochine, vol. 11 (Sài Gòn, 1948), 28). Một số tỉnh bị thiệt hại nặng nề hơn: Nam Định, Thái Bình, Ninh Bình, Hải Dương và Kiến An, chiếm 81 phần trăm số người chết được báo cáo trong tổng hợp của Khâm Sai. Riêng Nam Định là 32%. Mặc dù chắc chắn một số nạn nhân đã từ nơi khác đến, số liệu của Khâm Sai vẫn cho thấy rằng năm tỉnh này có thể đã mất từ 11 đến 20 phần trăm dân số của họ. Các huyện đặc biệt còn bị ảnh hưởng nặng nề hơn. Ví dụ, huyện Hải Hậu, tỉnh Nam Định, báo cáo 26.080 người chết, trong khi các huyện lân cận báo cáo từ 4.000 đến 6.000. Huyện Kiến Xương ở Thái Bình báo cáo 14.920, so với Quỳnh Côi là 1.532. Các làng cụ thể bị mất một nửa dân số.

Hậu quả lâu dài của nạn đói

Những con số thống kê trần trụi chỉ có thể bắt đầu truyền tải những tác động tâm lý đối với những người sống sót sau nạn đói. Không có thảm họa nào có tầm cỡ như thế đã để lại cho xã hội Việt Nam những ký ức sống động. Những âm thanh than thở giữa những người đồng bào chết đói, cảnh những thi thể ngổn ngang dọc theo những con đường nông thôn và bờ rào, hay bắt gặp mỗi sáng trên vỉa hè thành phố, tiếp tục ám ảnh nhiều thế hệ ở miền Bắc và miền Trung Việt Nam. 140. Như một nhân chứng đã kể lại bằng thơ:

Khắp đường xa những xác đói rên nằm
Trong nắng lửa, trong bụi lầm co quắp.
Giữa đống giẻ chỉ còn đôi hố mắt
Đọng chút hồn sắp tắt của thây ma;

………………………………………………………

Tại Hà Nội cũng như bao tỉnh khác,
Những thây ma ngày lết đến càng đông;
Đem ruồi theo cùng hơi hớm tanh nồng,
Rồi ngã gục khắp đầu đường cuối ngõ.
Thường sớm sớm cửa mỗi nhà hé ngỏ,
Rụt rè xem có xác chết nào chăng!

(chép nguyên văn thơ của Bàng Bá Lân).

Một nhân chứng khác nhớ lại cách mà người cha địa chủ của anh ta đã hướng dẫn anh ta múc những bát cháo loãng cho những người nông dân gầy gò đang đứng xếp hàng một cách trật tự, nhưng cũng có khi một ông già trèo qua hàng rào, vào bếp và lấy một chiếc xương gà vừa mới được ném xuống đất cho chó ăn. (Nguyễn Tiến Hưng và Jerrold L Schecter, The Palace File (New York, 1986), 14. Trước khi gia đình Nguyễn Tiến Hưng đi lễ hàng ngày, cha của anh thường một mình đi ra cổng nhà của họ để dọn xác đã chết ở đó đêm trước).

Những giả định của tất cả mọi người về hành vi và đạo đức của con người đã bị lung lay sâu sắc. Làm thế nào mà các cơ quan chức năng có thể giữ lại hàng nghìn tấn ngũ cốc trong khi rất nhiều người đã bỏ mạng trước mắt? Làm sao khách quen, bạn cũ, và thậm chí cả người thân lại có thể từ chối chia sẻ lương thực thặng dư của họ, hay đơn thuần là cho mấy đồng xu hay giúp đỡ bằng cách nào đó? Làm thế nào mà cha mẹ của một người, với những túi ngũ cốc dự trữ, có thể đóng chặt cửa chống lại tất cả những người ăn xin? Nếu một người cố gắng chia sẻ, làm thế nào để tránh một vụ giẫm đạp hỗn loạn và mất mát mọi thứ? Làm thế nào mà các bậc cha mẹ có thể bán con cái của họ để lấy một vài lon gạo? Mặt khác, làm sao những người khác có thể từ chối tất cả thức ăn cho con cái hoặc cha mẹ già của họ? Tại sao một số nạn nhân từ chối đi ăn xin, thay vào đó chỉ đơn giản chọn một chỗ để nằm xuống và chờ đợi cái chết, hy vọng ai đó có thể chôn cất họ một cách đàng hoàng? Tại sao Sở Vệ sinh Hà Nội lại chấp nhận cắt tai làm bằng chứng trong việc trả tiền cho các đội được thuê để thu gom và đổ xác chết trong các hố lớn? Có thật là một số côn đồ đã cắt xác và bán thịt người cho những người bán cháo không? Vào ngày 10/5, một lực lượng dân vệ ở tỉnh Hà Đông đã chặn bắt một phụ nữ tên Nguyễn Thị Lao và phát hiện trong một chiếc hộp có phần còn lại thi hài của một đứa trẻ ba tháng tuổi được cho là đã bị cắt nhỏ để nấu ăn. (Báo cáo tỉnh Hà Đông gửi Khâm Sai, 17/5/1945, Một vụ ăn thịt đồng loại khác, trong đó một nhóm thừa nhận đã ăn thịt ba người, trong báo cáo Kiến An gửi Khâm Sai, ngày 7/5/1945).

Trong những thảm họa như thế này, những người sống sót muốn đổ lỗi cho ai đó. Chính quyền thuộc địa nhanh chóng trở thành thủ phạm chính trong mắt hầu hết người Việt Nam. Nhiều người thậm chí còn tin rằng người Pháp đã cố tình tạo ra nạn đói để làm suy yếu phong trào phản đối sự hiện diện của họ. Ngược lại, người Nhật ít bị lên án hơn, có lẽ vì mọi người biết rằng người Pháp kiểm soát hành chính cho đến ngày 9 tháng 3, và vì các quan chức Nhật đã công bố rộng rãi những món quà ngũ cốc (nếu có) cho các nạn nhân sau khi tiếp quản. Nội các mới của Hoàng đế Bảo Đại, được công bố vào ngày 17 tháng 4, được nhiều người cho rằng thiếu phương tiện để làm nhiều việc hơn là khuyến khích những người tích trữ, thương gia và chủ nợ bớt ích kỷ, mặc dù một số nhà quan sát đã ghi nhận, khi họ đã thuyết phục người Nhật chấm dứt hệ thống bắt buộc bán gạo vào đầu tháng sáu. Đáng ngạc nhiên, những người sống sót sau nạn đói hiếm khi hướng sự giận dữ của họ vào Đồng Minh vì đã phá vỡ nền kinh tế Đông Dương và bóp nghẹt giao thông vận tải. Việt Minh cũng không bị trách cứ vì đã hỗ trợ các cuộc tấn công của Đồng minh. Như chúng ta sẽ thấy, người dân chú ý nhiều hơn đến lời kêu gọi của Việt Minh tấn công các kho thóc của chính quyền và địa chủ vào đầu năm 1945.

TÔI LÀ AI? - Nguyễn Đức Giang

Thầy Nguyễn Đức Giang

Lời dẫn nhập

Trên chuyến bay từ San Francisco đi Tokyo, tiêu đề một bài viết hơi lạ lạ đã lôi kéo sự chú ý của tôi “ WHO AM I?” đăng trong tạp chí của hãng hàng không PAN AM. Bài viết một chuyện có thật về một thanh niên Nhật Bản thuộc thế hệ thứ hai di dân. Không ngờ tâm sự của người thanh niên này mấy mươi năm sau lại phản ảnh phần nào tâm sự của mình. Đã lâu ngày, tôi quên mất tên tuổi của các nhân vật trong chuyện nên tự đặt tên và thêm ít nhiều gia vị cho câu chuyện được đậm đà.

Chuyện Người ta

Đệ Nhị Thế Chiến chấm dứt trên chiến trường Á Châu và Thái Bình Dương với sự đầu hàng Đồng Minh vô điều kiện của Nhật, thật ra với điều kiện Nhật hoàng Hirhito không bị cáo buộc tội phạm chiến tranh. Nhật hoàng vẫn tại vị, không chịu chung số phận với hai nguyên thủ quốc gia khác của phe Trục là Hitler và Mussolini.

Nước Nhật đang chuyển mình vươn lên sau cuộc chiến triền miên với địa bàn quá rộng lớn, vượt quá tiềm năng tài nguyên và nhân lực quốc gia. Sự đổ vỡ do chiến tranh gây nên, nhất là hai quả bo

m nguyên tử tàn phá khủng khiếp Hiroshima và Nagasaki còn hằn sâu trong tâm tư của mỗi một ngưởi Nhật, vốn có lòng tự hào dân tộc cao, mà đành phải chấp nhận một cuộc đầu hàng tủi nhục với sự hiện diện của kẻ thù trên quê hương của mình.

Không một nước nào, một thành phố nào trên thế giới mang sắc thái tân cổ giao duyên rõ nét như nước Nhật và thủ đô Đông Kinh. Những đền đài xưa cổ xen lẫn với những cấu trúc tân kỳ. Những bộ kimono sặc sỡ, cổ kính điểm những nét chấm phá sinh động hòa vào những dòng người xuôi ngược mang y phục Tây phương…

Micheal Sơn­ Điền chăm chú thu hình những cụ già Nhật đang thong thả dạo quanh công viên hoàng gia. Lặng lẽ như sự vắng lặng trong khu vực công viên, họ kính cẩn hướng về hoàng cung nghiêng mình trước khi thả bộ đi dạo, và động tác đó được lặp lại trước khi rời công viên. Sơn­ Điền - từ đây anh được gọi như vậy ­băn khoăn tự hỏi: Cái gì tượng trưng cho nước Nhật? Những trung tâm thương mại và kỹ nghệ sầm uất, sinh hoạt náo nhiệt chẳng kém gì ở những thành phố lớn Âu Mỹ? Hay những thế giới độc đáo kiểu Nhật Bản như khu vực công viên hoàng gia với những cụ già tôn sùng Nhật hoàng trong lặng lẽ, âm thầm?

Nước Nhật với người Nhật khác với bức tranh Sơn­ Điền tự phát họa trước khi về thăm tổ quốc và thân nhân. Nó xa lạ như sự xa lạ của cái tên Micheal Sơn­ Điền, nửa Mỹ nửa Nhật mà khi ở giữa lòng tổ quốc anh mới cảm nhận được. Sơn­ Điền được sinh ra ở Mỹ. Thân phụ anh, Sơn­ Điền Đại­ Bản­ từ đây gọi là Đại­ Bản ­di cư sang Mỹ từ những năm đầu thế kỷ 20. Những khó khăn và thiệt thòi của thời gian đầu lập nghiệp nơi đất mới đã làm cho Đại ­Bản nghĩ rằng ở Mỹ mà không Mỹ thì khó có thể thành công trên nhiều phương diện. Quả thật, Đại­ Bản đã thành công trên thương trường sau hơn ba mươi năm cần cù, bươn chải và cũng đã thành công trong việc Mỹ hóa gia đình. Hai con ông, một trai một gái chỉ còn cái họ Sơn ­Điền là không Mỹ hóa được. Cái họ này cũng đi dần vào quên lãng, vì ở nhà, ở trường hay bất cứ nơi đâu anh đều được gọi là Micheal. Sơn­ Điền là một người Mỹ trong hình hài Nhật Bản. Anh không nói được tiếng mẹ đẻ, thông thạo tiếng Mỹ là đương nhiên, còn nước Nhật anh chỉ biết một cách mơ hồ.

Tình tự dân tộc lần đầu tiên trổi dậy trong lòng anh như một người Nhật là vào mùa đông năm 1941, khi anh học năm cuối cùng của bậc trung học. Tháng 12 năm 1941 Nhật tấn công Trân Châu Cảng mà không tuyên chiến, hủy diệt ba phần tư hạm đội Thái Bình Dương của Mỹ. Tin sốt dẻo gây xúc động cả nước. Vào đầu giờ học ngày hôm sau tin tức này là đề tài thời sự nóng bỏng cho thầy trò cả lớp. Mọi con mắt xoi bói đều chiếu vào anh, oán hận hay khâm phục anh không nhận ra được. Anh chỉ biết có một dòng máu nóng tự hào cuồn cuộn trong cơ thể. Sơn­ Điền ngẩng mặt nhìn thẳng về phía trước, tưởng mình là một phi công trong phi đoàn Thần Phong đang biến hạm đội Mỹ thành những miếng mồi ngon cho cuộc không tập. Chiến tranh Mỹ Nhật tiếp diễn, nhưng gia đình Sơn ­Điền bàng quan đọc tin tức về những thất bại dần dà của Nhật trên mặt trận Thái Bình Dương một cách dửng dưng.

Mùa thu năm 1945, hai quả bom nguyên tử hủy diệt hai thành phố Hiroshima và Nagasaki buộc Nhật phải đầu hàng. Những đôi mắt trong lớp lại chiếu vào Sơn ­Điền. Những cái nhìn kiêu căng hay thương hại? Anh cúi mặt xuống, cảm thấy tủi nhục của một kẻ thất trận. Nhưng rồi tình tự Nhật Bản trong người anh cũng phai lạt dần theo thời gian.

Nhật Bản càng ngày càng phát triển mạnh về kinh tế. Theo cam kết với Đồng Minh, Nhật không có bộ Quốc Phòng mà chỉ có Cục Phòng Vệ Dân Sự. Đồng Minh e ngại một lực lượng quân sự hùng mạnh của Nhật được tái lập có thể tạo bất ổn ở Á Châu. Sự lo xa đó đã tạo cơ hội thuận lợi cho Nhật. Quốc phòng đã có Mỹ lo, Nhật rảnh tay phát triển kinh tế. Chẳng bao lâu, Nhật trở thành một trong những cường quốc kinh tế hàng đầu. Những thành tựu của Nhật cũng chẳng gây hứng khởi gì cho gia đình Sơn ­Điền­

Sau khi tốt nghiệp đại học, Sơn ­Điền quyết định trở về thăm tổ quốc và thân nhân. Giao tiếp với đời sống gia đình Nhật Bản hằng ngày, lúc đầu Sơn­ Điền cảm thấy thích thú do tính hiếu kỳ: chậm chạp trong cung cách cúi mình chào hỏi, chậm chạp trong bộ kimono gò bó với đôi guốc Nhật hai quai, chậm chạp và phức tạp trong cung cách uống trà và những lễ nghi xưa cũ tưởng như đã quá lỗi thời… Người ta có cảm tưởng người Nhật quá lãng phí thời gian và quá bảo thủ. Thật ra có hai con người trong mỗi người Nhật, một người xem ra chậm chạp nhưng ôm chắc lấy nguồn gốc dân tộc, bảo vệ truyền thống dân tộc và một người khác nhanh nhẹn tháo vát chạy trước cả đà văn minh kỹ thuật thái tây.

Sơn­ Điền sinh ra và lớn lên ở Mỹ hơn một phần tư thế kỷ. Anh hoàn toàn được nuôi dưỡng và giáo dục kiểu Mỹ nên thiếu hẳn Nhật tính trong người. Dần dà anh cảm thấy thiếu thoải mái. Khó chịu nhất là bà nội anh và bà con gần gũi chẳng ai gọi được tên anh, và đi đâu anh cũng phải cặp kè một người anh em họ thông dịch. Sự ngăn cách giữa anh và thân nhân qua người thông dịch càng ngày càng lớn, hoặc ít ra anh cũng cảm thấy như vậy. Anh khó mà biết được trong sự lễ phép quá độ của người Nhật là lịch thiệp xã giao hay niềm nở chân tình.

Sơn­ Điền viện cớ đi du lịch để tránh sự gò bó Nhật Bản quanh mình, tránh cái bóng ma thông dịch mà anh tin chắc không nói lên đầy đủ một cách trung thực tâm tình và ý nghĩ của anh, nhưng lại làm cho anh có cảm tưởng bị lệ thuộc... Một lần anh gọi taxi về khách sạn, hẳn nhiên là bằng tiếng Anh. Bằng một thứ tiếng Anh không trôi chảy, người tài xế quát vào mặt anh: "Cút! Tao có đói cũng không thèm chở một tên mất gốc, chạy theo Mỹ". Người tài xế đã hiểu lầm Sơn­ Điền, và phản ứng thô bạo của anh ta cũng chẳng có gì khó hiểu. Từ đó mỗi khi cần giao thiệp, Sơn­ Điền nhận mình là du khách Đại Hàn để tránh những ngộ nhận phiền toái.

Nhật Bản đến giữa thế kỷ thứ 19 vẫn còn là một nước chậm tiến, bế quan tỏa cảng. Năm 1854, trước áp lực của hạm đội Mỹ, Nhật buộc lòng phải mở các hải cảng cho Mỹ giao thương. Theo đóm ăn tàn, Nga, Anh, Pháp, Đức, Hòa Lan nhảy vào. Người Nhật xem việc nhượng bộ ngoại quốc là một sĩ nhục quốc thể và qui trách cho chế độ Mạc Phủ, mỗi vùng một lãnh chúa. Chế độ này bị áp lực phải giải thể năm 1871. Mọi quyền hành đều tập trung vào tay Minh Trị Thiên Hoàng Mutsihito để canh tân xứ sở theo khuôn mẫu Tây phương. Hơn 20 năm sau, Nhật có dịp thử thách kết quả công cuộc canh tân với chiến thắng Trung Hoa trong vụ tranh chấp ảnh hưởng trên bán đảo Triều Tiên năm 1895 và 10 năm sau đó, đánh tan hạm đội Baltique của Nga ở eo biển Đối Mã. Đầu thế kỷ 20, Nhật nghiễm nhiên trở thành cường quốc bậc nhất tại châu Á và dần dà bành trướng thế lực trong vùng qua chiêu bài Đại Đông Á.

Thời gian đầu Đệ Nhị Thế Chiến, Nhật mau chóng thu được những thắng lợi lớn rộng khắp Á Châu: chiếm Trung Hoa, thắng Pháp ở Đông Dương, Anh ở Miến Điện và Singapore, Hòa Lan ở Nam Dương, Mỹ ở Phi Luật Tân nhưng cuối cùng phải đầu hàng vô điều kiện. Lòng tự hào dân tộc bị xúc phạm, danh dự mà người Nhật quí trọng hơn sinh mạng bị tổn thương. Vậy có người Nhật nào có thể dễ dàng chấp nhận những đứa con hư hỏng, đua đòi đã chối từ tiếng mẹ đẻ.

Nước Nhật chối bỏ Sơn­ Điền hay Sơn ­Điền chối bỏ Nhật Bản? Anh không trả lời được câu hỏi tự đặt ra. Điều rõ ràng là Sơn ­Điền cảm thấy quá xa lạ trên phần đất gọi là tổ quốc của mình, xa lạ cho đến nỗi có khi anh phải buộc lòng chối bỏ cả gốc gác. Những hăm hở, rộn rã lúc ban đầu biến mất, nhường chỗ cho sự chán chường. Anh rút ngắn thời gian lưu trú tại Nhật Bản. Đi đâu đây? Rời bỏ một tổ quốc để trở về một tổ quốc ư? Chiếc máy bay nhẹ nhàng cất cánh mang theo tâm tư nặng trĩu trong lòng Sơn­ Điền. Anh rời một quê hương để trở về một quê hương hay lửng lơ giữa không trung không bến bờ ? Chưa bao giờ anh có những ý nghĩ mông lung không định hướng như lúc này. Ngồi cạnh anh là một trung úy Mỹ trẻ tuổi, và chung quanh đa số hành khách là quân nhân Mỹ trở về sau khi mãn hạn phục vụ ở Nhật hay Đai Hàn. Đối với quân nhân trẻ phục vụ ở ngoại quốc, còn đề tài nào hấp dẫn hơn gái đẹp bản xứ để ồn ào đủa cợt với nhau trên chuyến bay đường dài. Sơn Điền nghe mà nóng rát cả mặt. Viên trung úy bắt chuyện cho có chuyện giữa người đồng hành

- Anh người nước nào? - Tôi người Nhật, Sơn ­Điền trả lời. - Anh không muốn nói thêm là công dân Mỹ gốc Nhật. Nói như thế cũng không gỡ được chút thể diện nào mà còn tỏ ra hèn nhát. - Anh là người Nhật mà nói tiếng Mỹ thật lưu loát. Viên trung úy khen.

Sơn­ Điền lạnh toát người khi chợt nhận ra một sự thật. Người Nhật không chấp nhận anh, vì anh không biết nói tiếng Nhật và thiếu Nhật tính. Còn người Mỹ thì chỉ coi anh là một người Nhật nói thông thạo tiếng Mỹ. TA LÀ AI? Sơn­ Điền tự hỏi. Tại sao có những cặp mắt soi bói của bạn học khi nghe Nhật tấn công hay đầu hàng? Phải chăng vì ta là người Nhật? Tại sao ta bị người tài xế taxi mắng nhiếc? Phải chăng vì ta là người Nhật nhưng chỉ nói được tiếng Mỹ? Sơn ­Điền không xác định được cho mình một căn nguyên lý lịch rõ ràng. Từ những vấn nạn đó, anh nhận thức được rằng: Người Nhật sinh sống ở ngoại quốc không thể nào từ bỏ mối liên hệ với đất mẹ, đồng thời cũng không thể không chấp nhận một thực tại, ảnh hưởng của đời sống nơi xã hội mình đang dung thân. Rõ ràng là cần phải giữ cội rễ của mình và hội nhập vào xã hội mới, chứ không đồng hóa hoàn toàn..

Khác với quan điểm của phụ thân, Sơn­ Điền vạch cho mình một đường đi lối về, đi vào xã hội Mỹ và về với Nhật Bản. Anh hăng hái hoạt động cho chủ trương đó, nỗ lực học tiếng Nhật, tích cực xây dựng cộng đồng Nhật Bản trên cơ sở duy trì truyền thống và văn hóa Nhật.

Cộng đồng Nhật Bản đã phát triển mạnh ở Mỹ. Họ đã thành công trên nhiều lãnh vực kể cả trong địa hạt chính trị. Sự hiện diện của một bộ trưởng gốc Nhật trong nội các của Tổng Thống George W. Bush là một bằng chứng cụ thể. Tuy thế, trong mọi hoàn cảnh và cương vị, không một người Nhật nào phủ nhận mình là con cháu của Thái Dương Thần Nữ.

Chuyện của mình

Do một cơ duyên đưa đẩy ngoài ý muốn lúc ban đầu, tôi định cư ở Đan Mạch kể từ mùa đông năm 1982. Trước đây ít người Việt biết đến Đan Mạch, có biết chăng chỉ biết danh xưng một cách mơ hồ. Cách đây không lâu, đài truyền hính Đan Mạch thực hiện một cuộc phỏng vấn trên đường phố New York. Nhiều người Mỹ không biết vị trí địa dư của nước này trên thế giới, có người cho Đan Mạch là thủ đô của Thụy Điển.

Đan Mạch là một nước quân chủ lập hiến với dân sộ 5,3 triệu và diện tích 44.000km2. Đứng đầu ngành hành pháp là NỮ Hoàng Margrethe II. Thực tế, thủ tướng là nguyên thủ quốc gia. Quốc Hội Đan Mạch độc viện, bầu cử theo thể thức đa số tỉ lệ. Thể thức bầu cử này phản ảnh được nhiều khuynh hướng chính trị khác biệt của nhiều đảng phái. Bất cứ đảng nào đạt được số phiếu theo tỉ lệ tối thiểu đã ấn định so với tổng số phiếu bầu, đều có đại biểu nhiều hay ít ở Quốc Hội. Vì vậy mà nó phản ảnh được tính đa nguyên trong sinh hoạt chính tri. Quốc Hội được gọi bằng tiếng Đan Mạch với một danh từ kép FOLK + TING = FOLKETING. FOLK có nghĩa là Nhân Dân, TING là đồ vật hay vấn đề. Mẫu tự “e” được sử dụng như một dấu nối. Đúng là một Quốc Hội do Dân và Vì Dân.

Đan Mạch có một chút dây mơ rễ má với Việt Nam. Hoàng tế Henrik là một người Pháp, sinh ra và trưởng thành ở Việt Nam vào thời thuộc địa. Tuy vậy ông Hoàng Henrik chẳng có quan hệ gì với cộng đồng người Việt tị nạn. Một vài tờ báo đăng tải về một số dự án Đan Mạch viện trợ cho Việt Nam và đưa ra giả thiết, do liên hệ xa xưa của ông Hoàng mà những dự án ấy được thực hiện. Quả thực không đúng như vậy. Duới chế độ quân chủ lập hiến, quốc vương hay nữ hoàng chỉ đóng vai trò tiêu biểu đại diện tối cao của quốc gia, không có trách nhiệm về phương diện chính trị. Theo đó Nữ Hoàng Đan Mạch cũng không thể ảnh hưởng đến chính sách, đường lối quốc gia, huống chi là hoàng tế chỉ có vai trò vệ tinh của nữ hoàng.

Người Việt ta thường nói “tay làm, hàm nhai”. Câu nói này chưa sát với thực tế cuộc sống ở Đan Mạch, không làm cũng có ăn. Bằng hình thức này hay hình thức khác, tùy hoàn cảnh, những người không có thu nhập đều đặn được hưởng trợ cấp, có dự trù mức tối thiểu nhà cửa, ăn uống, điện nước, kể cả giải trí… từ khi lọt lòng mẹ cho đến khi nhắm mắt. Không có một hạng người nào mà mạng lưới an sinh xã hội không quan tâm đến… Một người ngoại nhập, khi đã có thẻ thường trú, được cấp một thẻ bảo hiểm sức khỏe, có giá trị không những trong nước Đan Mạch mà khắp các nước trong khối Liên Hiêp Châu Âu. Có nghĩa là đi đến bất cứ nước nào trong khối Liên Hiệp, rủi ro bị tai nạn hay đau ốm, bệnh viện sở tại có bổn phận săn sóc. Phí tổn hai nước liên hệ thanh toán với nhau, bệnh nhân không biết đến. Chính vì vậy mà người Đan vui vẻ đóng thuế lợi tức rất cao để trang trải cho những chi phí an sinh xã hội. Giáo dục hoàn toàn miễn phí ở mọi cấp học. Người dân ở mọi lứa tuổi được cống hiến cơ hội thuận lợi để trau dồi học vấn, không còn cái cảnh “tạc bích tụ huỳnh” hay “cá gỗ” của các hàn sĩ xứ Nghệ ngày xưa.

Ở Đan Mạch phụ huynh và giới trẻ chưa vận dụng đủ hoàn cảnh xã hội thuận lợi để thăng tiến sự học vấn. Sự thuận lợi ấy là phụ huynh không chạy ăn từng bữa toát mồ hôi cho con em ăn học. Ngoài ra, không đóng bất cứ một loại phí tổn nào cho học đường, kể cả ở cấp đại học. Từ 18 tuổi, bất luận gia đình thuộc thành phần nào, nếu còn đi học vẫn được cấp học bổng. Đã có nhiều thanh niên nam nữ Việt Nam thành công, hầu hết theo ngành khoa học, rất ít người theo ngành nhân văn, có thể vì khó khăn về ngôn ngữ. Nhưng tỉ lệ người thành đạt so với lứa tuổi còn quá khiêm nhường. Ngoài những khó khăn về ngôn ngữ, còn có nhiều nguyên nhân xa và gần khác. Môt xã hội có đời sống được bảo đảm quá an toàn sẽ làm thui chột ý chí đấu tranh sinh tồn, là lực cản của chí tiến thủ. Một yếu tố nội tại không nâng giới trẻ và cộng đồng Việt Nam tại Đan Mạch lên ngang tầm vóc với giới trẻ và cộng đồng Việt Nam ở nhiều quốc gia khác là “chủng loại xã hội” của cộng đồng.

Trước năm 1975, nhiều nước như Anh, Pháp, Mỹ, Đức. Úc, Gia­ Nã Đại… công nhận giá trị tương đương văn bằng Việt Nam nơi có nhiều sinh viên đến du học và có nhiều người Việt sinh sống. Tuy họ sống còn rời rạc, nhưng là nền móng đầu tiên cho cộng đồng về sau. Sau năm 1975, phần nhiều “người Việt có máu mặt” cũng đến định cư ở những nước này. Biến cố trọng đại 1975 đã lay chuyển tận gốc rễ từng gia đình, từng cá nhân, đã biến nhiều ông thành thằng và nhiều thằng thành ông. Người ta có thể thành công trên nhiều lãnh vực mà không cần đến một trình độ học vấn cao. Tuy không thể lấy văn bằng làm thước đo cho sự thành công, nhưng giáo dục luôn luôn là chiếc chìa khóa để mở nhiều cánh cửa. Cộng đồng Việt Nam tại Đan Mạch còn mới mẻ, tuy ít người nhưng thành phần xã hội quá đa dạng, lại thiếu hẳn yếu tố nhân sự tiên khởi nên chưa có thể bắt kịp các cộng đồng ở những quốc gia khác.

Các nước Tây phương đã đạt được một nền dân chủ tự do rất cao. Tuy vậy vẫn còn nhiều khác biệt trong việc thực thi. Tự do dân chủ không phải chỉ được xác định trong hiến pháp, để rồi có những công dân tự do sống trong những tòa nhà tráng lệ, trong khi nhiều công dân khác tự do chui rúc dưới gầm cầu, trên hè phố… Tự do dân chủ chỉ có một ý nghĩ đich thực khi chính quyền tạo cơ hội thuận lợi cho công dân được hưởng quyền tự do dân chủ ấy. Vì vậy mà ở một chừng mực nào đó nên có sự quân bình xã hội. Đan Mạch không có những ông vua sắt, vua thép, vua dầu hỏa… nhưng họ tự hào với một xã hội rất ít người giàu, nhưng người nghèo lại càng ít hơn. Nhìn vào sinh hoạt chính trị và xã hội Đan Mạch cũng như các nước Bắc Âu, ta có thể nói đó là những nước “tư bản theo định hướng siêu xã hội chủ nghĩa”.

Có chừng trên 17.000 người Việt tị nạn ở Đan Mạch. Con số này có thể thiếu chính xác. Số thống kê công bố hằng năm của Hội Đồng Tỵ Nạn về các sắc dân ngoại nhập thấp hơn con số thực tế. Những người đã nhập quốc tịch không nằm trong bản thống kê. Có lẽ chính quyền Đan Mạch muốn hạ thấp số thống kê để người Đan không có cảm tưởng xã hội phải cưu mang quá nặng nề. Đối với người Đan, cộng đồng Việt Nam được tiếng tốt vì tính siêng năng, cần cù, an phận thủ thường và ít vi phạm tệ nạn xã hội “lộ thiên” trắng trợn như giới trẻ quá khích của nhiều sắc dân khác. Những tệ nạn xã hội “không lộ thiên” nảy sinh do hoàn cảnh sinh sống và khe hở của pháp luật. Thu nhập của một người độc thân có công ăn việc làm, tùy công việc, cao hơn trợ cấp xã hội nhiều. Nếu có gia đình, con cái mà chỉ một người đi làm thì lương bổng thấp hơn trợ cấp xã hội cho toàn gia đình. Trong trường hợp này phải đến văn phòng xã hội khai báo có chứng từ lương bổng để xin một khoản bù trừ. Tuy vậy vẫn có người chịu khó thức khuya dậy sớm để đi làm, tránh mặc cảm ăn bám. Chọn thất nghiệp là giải pháp phổ biến nhất, vừa khỏe lại không bị rắc rối giấy tờ khai báo. Có một số li dị dàn cảnh để vợ chồng có thu nhập riêng cao hơn. Người đàn bà đơn lẻ mà có con được xã hội quan tâm đặc biệt. Trên mặt pháp lý vợ chồng phải ra riêng, thực tế gia đình vẫn đề huề sum họp.

Theo luật ngoại kiều, một người ngoại nhập được cấp thường trú có thể bảo lãnh người hôn phối, cha mẹ trên 60 tuổi và con cái dưới 18 tuổi. Luật này đã bị di dân và người tị nạn triệt để lợi dụng, tạo ra tình trạng buôn người và buôn bán hôn nhân một cách hợp pháp. Một người độc thân trở về cố hương để cưới vợ lấy chồng theo nhu cầu hôn nhân thì chẳng nói làm chi. Có những trường hợp cưới hỏi theo đơn đặt hàng, được ấn định giá cả hẳn hoi. Có những trường hợp vì lòng tham, vợ chồng thỏa thuận với nhau li dị trên mặt pháp lý, về nước cưới một cặp vợ chồng đã li dị dàn cảnh để được bảo lãnh, ông nọ bảo lãnh bà kia, bà nọ bảo lãnh ông kia… Có đôi trường hợp trục trặc, lộng giả thành chân, gia đình ly tán. Người tị nạn tự làm cho mình vong thân trong khi xã hội tạm dung khuyến khích họ nên giữ gìn truyền thống văn hóa dân tộc. Nhằm mục đích đó, luật Đan Mạch cho phép người di dân và tị nạn được học tiếng mẹ đẻ từ 3 đến 5 giờ mỗi tuần, giáo chức được trả lương. Ngày nay, để tránh sự thâm thủng ngân sách, việc dạy tiếng mẹ đẻ tùy theo khả năng của mỗi địa phương. Nhiều địa phương đã bỏ việc này. Tuy vậy, vẫn có nhiều đồng hương tình nguyện dạy Việt Ngữ cho con em. Cánh tay nhân ái còn vươn dài đến nhiều nước để nuôi dưỡng những ai tình nguyện muốn trở về quê hương.

Một dân biểu Đan Mạch đã đệ trình Quốc Hội dự thảo Luật Hồi Hương, được thông qua và có hiệu lực kể từ ngày 1 tháng 1 năm 2000. Lời dẫn nhập kèm bản dự thảo đầy tình người. Dân biểu tác giả bản dự thảo đã phân tích tâm lý, hoàn cảnh của người sống trong một đất nước xa lạ với nhiều sự khác biệt, từ phong thổ, khí hậu đến văn hóa và lối sống hằng ngày, nhất là đối với những vị cao niên. Vì vậy cần tạo điều kiện cho những ai muốn trở về để có thể sống trọn đời thoải mái hơn ở chính quê hương của họ. Qua thời gian luật này có nhiều thay đổi, nhưng nói chung, ngưới tị nạn hồi hương không gặp khó khăn trong cuộc sống hằng ngày. Điều đặc biệt là trong vòng một năm kể từ ngày rời Đan Mạch, nếu cảm thấy cuộc sống ở quê nhà không thích hợp, được sử dụng Quyền Hối Tiếc, xin trở lại Đan Mạch. Nhưng quyền này chỉ được phép sử dụng một lần. Mới đây phong thanh một nguồn tin phát xuất từ chính quyền như thả một cái bong bóng để đo lường dư luận. Nhà nước sẽ cấp một khoản tiền tương đương 20.000USD và phí tổn chuyên chở, chỉ một lần, cho những ai không có quốc tịch Đan Mạch muốn hồi hương. Đề nghị này có tính khả thi, vì nếu được thực thi nó sẽ tiết kiệm nhiều cho ngân sách quốc gia Đan Mạch. Số tiền này chỉ đủ cung cấp cho một người lớn tuổi hưởng trợ cấp trong vòng một năm rưỡi, chưa kể tiền thầy, tiền thuốc, tiền bệnh viện… khi đau ốm. Các sắc dân khác đã đánh tiếng từ chối, nhưng nhiều người Việt cao niên rất quan tâm đến đề nghị này.

Nếu quan niệm một cách giản dị, sống là tồn tại với thời gian thì không nơi nào bằng Đan Mạch có đất lành cho chim đậu. Nhưng lẽ sống vốn phức tạp nên con người, ngoài những nhu cầu thiết thực cho đời sống hằng ngày, còn có những ưu tư khác. Trong cuộc sống của người lưu vong, không có sự mất mát nào lớn lao bằng sự mất mát tình tự quê hương và dân tộc. Gia đình tôi rất hâm mộ bóng tròn, ít khi bỏ qua một trận đấu giữa hội tuyển quốc gia Đan Mạch và hội tuyển của một nước khác. Diễn biến của trận đấu được biểu lộ trên nét mặt người xem. Một chút vui lây hay thoáng buồn tùy theo kết quả trận đấu. Âu đó cũng chỉ là tâm lý thông thường ”ăn cây nào rào cây ấy”. Có lần tôi cùng năm ba đồng hương xuống Đức xem trận đấu giao hữu giũa hội tuyển hai nước. Trong sân vận động, chúng tôi gặp một số khán giả đồng hương định cư ở Đức. Họ cùng với người Đức reo hò: Deutchland! Deutchland! Trong khi chúng tôi cùng người Đan Mạch thì: Danmark! Danmark! Quê hương Việt Nam xa vời vợi. Chúng tôi thiếu tình tự quê hương chân thật nên phải vay mượn của nước tạm dung để biểu lộ tình cảm của mình. Chúng tôi ngồi gần nhau, chuyện trò với nhau nhưng trong tâm tư như có một cái gì ngăn cách. Và trong những lúc đó, điều đáng buồn là mẫu số chung Việt Nam hoàn toàn mờ nhạt.

Tôi kể chuyện người ta và chuyện của mình để tự nhắc nhở, trong cách suy nghĩ và hành động làm sao tìm được hai đường về: về với bản lai diện mục của tự thân và về với tình tự dân tộc để tìm cho ra câu trả lời cho câu hỏi: TÔI LÀ AI ?

Nguyễn Đức Giang


--

Buôn NÔ LỆ kiểu mới trong thời đại văn minh (Diễn Đàn Khai Phóng

Tác giả: Tôn Thất Thông, tháng 6.2020

Vừa mới giảm hạn chế tiếp xúc, ở Đức đã xảy ra nhiều ổ dịch Covid-19 trong các lò mổ thịt (abattoir) từ nam chí bắc. Trong lúc điều tra, các ký giả chuyên nghiệp phát hiện và đưa ra công luận một sự thực kinh hoàng khác, đáng quan tâm hơn cả Covid-19, ấy là điều kiện làm việc và sinh sống của công nhân mổ thịt, mà tuyệt đại đa số là lao động lương thấp đến từ các xứ nghèo ở Đông Âu. Vào thế kỷ 21, trong một đất nước giàu có bậc nhất châu Âu, mà vẫn tồn tại tình trạng sinh sống thiếu nhân phẩm như thế, nó nói lên điều gì?

Thợ Đông Âu trong các lò mổ thịt

(Nguồn tin lấy từ các báo online hàng ngày đáng tin cậy: Spiegel, Focus, Zeit, Welt, NZZ, Tagesschau, Heute).

Chỉ hai tuần sau khi lệnh giãn cách được nới lỏng, hàng loạt lò mổ thịt ở Đức trở thành những ổ dịch gây chấn động: Thí dụ Westfleisch ở Coesfeld với 250 ca nhiễm, Vion ở Bad Bramstedt với 110, Müller Fleisch ở Birkenfeld với 300, nhiều xí nghiệp thuộc tập đoàn Wiesenhof với 525 ca nhiễm v.v… và chấn động nhất gần đây là công ty Tönnies ở Rheda, ngoại thành Gütersloh với 1553 ca dương tính (ngày 23.6), đấy là chưa kể còn 2000 nhân viên chưa thử xong.

Tönnies là lò mổ thịt lớn nhất của Đức, chiếm 30% công suất sản xuất thịt toàn quốc, mỗi năm mổ hơn 18 triệu con lợn. Tönnies có tổng cộng 6500 nhân viên, đại đa số thợ đến từ Đông Âu, đặc biệt là trong phân đoạn giết lợn, xẻ và phân loại thịt. Những nhóm thợ đông nhất bao gồm 2500 người từ Romania, 1500 từ Ba Lan, 500 từ Bulgaria. Tổng số thợ Đông Âu chiếm hết 80% toàn bộ nhân viên công ty. Khổ thay, họ không phải là nhân viên ăn lương của Tönnies, mà được những công ty môi giới lao động gởi đến làm việc theo thời vụ và theo nhu cầu của Tönnies. Họ làm việc dưới những hợp đồng hết sức tồi tệ với các môi giới lao động. Nhiều người không hề có một hợp đồng nào trong tay.

Trong công ty Tönnies, những người thợ này chịu áp lực của điều kiện làm việc rất khắc nghiệt, nhiệt độ từ 6 đến 10˚C, đứng ngồi san sát, làm việc không ngừng nghỉ để theo kịp dây chuyền sản xuất nhanh, lệnh của công ty môi giới là: không ai được phép nghỉ bệnh. Ít khi họ làm việc dưới 10 giờ trong ngày, có lúc lên đến 15, 16 giờ. Tất nhiên, họ đều ghi vào bảng giờ làm việc, nhưng cuối tháng ít người nhận được tiền phụ trội nào. Tình trạng tồi tệ đó cũng không lạ gì đối với chính quyền. Báo cáo tổng kết năm 2019 của bang NRW „Tổng khảo sát: Lao động công bằng trong ngành thịt“ cho chúng ta một bức tranh ảm đạm, thiếu nhân phẩm trong ngành công nghiệp này. 85% các công ty mổ thịt được khảo sát đều bộc lộ tình trạng tồi tệ khắp nơi. [Tải báo cáo ở đây để xem: https://www.dnevnik.bg/file/4033147.pdf].

Nhưng đấy chỉ là bề mặt nổi. Tảng băng chìm chưa ai làm báo cáo mới là bức tranh khủng khiếp hơn. Mặc dù về mặt chính thức, người thợ được hưởng lương tối thiểu theo luật định, nhưng những cáo già môi giới có đủ mánh khóe để qua mặt luật pháp. Ngoài ra, họ đòi thợ Đông Âu đủ mọi thứ chi phí: phí môi giới được trừ vào lương hàng tháng, tiền thuê nhà, phí chuyên chở đến chỗ làm, phí áo quần bảo hộ lao động, và người thợ … phải mua của người môi giới một tấm đệm để có chỗ ngủ. Tất cả đều theo một bảng giá trên trời dưới biển. Thí dụ: mỗi người thợ phải mua tấm đệm hạng bét với giá 300€ (giá thị trường: 100€).

Tồi tệ nhất là tình trạng ăn ngủ của người thợ. Một nữ ký giả đã khóc òa khi vào khảo sát phòng ngủ của 8 người thợ người Romania. Đó là căn phòng 20 mét vuông chỉ có một cửa sổ, với 8 tấm đệm cá nhân xếp san sát bên nhau, diện tích còn lại là đường đi chỉ đủ cho một người. Căn phòng nồng nặc một mùi hôi thối khó biết từ đâu: mùi thịt bám hàng ngày vào áo quần, mùi mồ hôi của 8 con người lao động lực lưỡng, mùi ẩm mốc từ vách tường, mùi thối từ các tấm đệm lâu ngày không được tẩy rửa. Mỗi người thợ phải trả tiền chỗ ngủ như thế cho công ty môi giới lao động 300€ mỗi tháng, tức họ thu được 2400€ tiền thuê mỗi tháng. Để so sánh: với một căn phòng trung lưu trong khu phố trung bình ở Berlin, người thuê trả khoảng 8€ mỗi mét vuông, cộng thêm mọi thứ phụ phí, mỗi tháng cũng chỉ trên dưới 350€ với một căn phòng 20 mét vuông có trang bị vệ sinh đạt tiêu chuẩn.

Trong điều kiện làm việc sinh sống như thế, người thợ mổ thịt nhận lương ròng khoảng 900-1200€ mỗi tháng! Nhưng cũng dễ hiểu, tại sao họ chịu làm việc dưới điều kiện như thế: Đối với một vài nước Đông Âu, như người Romania, họ chỉ cần đi làm „thợ khách“ ba tháng là có thể nuôi gia đình một năm. Họ đã bỏ lại gia đình con cái ở quê nhà, sang xứ Đức làm việc cực khổ dưới điều kiện không khác gì nô lệ, làm những công việc mà người bản địa không muốn ngó ngàng tới. Họ bị các môi giới bóc lột tận xương, chỉ vì họ không biết ngôn ngữ và luật lệ địa phương. Ai hưởng lợi trong hệ thống nô lệ hiện đại này?

Chúng ta thử tính sổ xem: Trước hết là người chủ hãng. Họ luôn luôn có thợ lương thấp và không lo lắng gì về đình công bãi thị đòi tăng lương, không bị ràng buộc trong luật sa thải lao động: khi cần thợ thì ra biên giới đón về, khi ít việc thì có thể sa thải qua đêm; Thứ hai, người môi giới lao động. Số tiền chênh lệch giữa lương trả cho thợ và hóa đơn đưa công ty vốn rất cao khó lòng trưởng tượng, nhưng đó chỉ là một phần nhỏ. Tính hết tất cả những phí dịch vụ để „phục vụ“ cho thợ ngoại quốc, một người môi giới có thể thu được trên một triệu Euro với không quá 50 người thợ làm theo hợp đồng với các lò mổ. Mạng lưới môi giới này tổ chức không kém Mafia, hoạt động quốc tế đến từng làng quê hẻo lánh nhất của các nước nghèo. Sống với phương tiện hiện đại, nhưng họ vẫn mang trong người bản chất thú vật của người buôn nô lệ thế kỷ 15, 17. Thứ ba, chính quyền sở tại. Qua thợ rẻ tiền, nền kinh tế của Đức được vận hành tốt, bảo đảm GDP tăng lên không ngừng, xuất khẩu được gia tăng, thu được nhiều thuế. Cho nên, mặc dù biết rõ tình trạng tồi tệ trong các lò mổ thịt, họ vẫn làm ngơ, ngày nào tình trạng đó chưa bị phơi bày ra ánh sáng. Và thứ tư, người tiêu thụ đầu cuối như chúng ta cũng tham gia vào vở kịch ấy. Chính nhờ những người thợ Đông Âu, mà chúng ta có được thịt ngon với giá rẻ mạt. Làm sao chúng ta mua được thịt heo hạng nhất với giá 10€ mỗi kí lô, nếu không có những người thợ rẻ tiền từ Đông Âu? Chúng ta đều hưởng lợi trên sự bóc lột lao động và trên điều kiện sống thiếu nhân phẩm của thợ mổ thịt.

Cũng may là Covid-19 đã soi sáng phần nào mặt trái của xã hội chúng ta đang sống.

Ôn lại lịch sử hậu chiến

Về tình trạng tồi tệ thiếu nhân phẩm của thợ ngoại quốc tại Đức, chúng ta đã biết từ giai đoạn phục hưng kinh tế hậu chiến. Thuở đó trong thập niên 1960, Tây Đức còn nghèo, đang trên đường cải thiện cuốc sống vật chất, thu nhập đầu người chỉ mới 5000 DM mỗi năm (bây giờ: 40.000€ hay 80.000 DM). Chính mấy triệu thợ ngoại quốc đã góp phần đáng kể vào việc nâng cao phồn vinh của Tây Đức. Các lãnh đạo chính trị không ngớt lời ca ngợi sự đóng góp của họ vào nền kinh tế, nhưng sau hậu trường, đời sống của họ cũng hết sức tồi tệ thiếu nhân phẩm. Xin trích dẫn vài trang trong cuốn „Thần kỳ kinh tế Tây Đức giai đoạn 1949-1969“ để độc giả có hình dung và so sánh với thời hiện đại (xem thêm sách bên dưới, trang 124-140).

Một triệu con người này trong thị trường lao động Đức đã góp phần làm cho nền sản xuất chúng ta tiếp tục đi lên, vật giá chúng ta ổn định và vị trí của chúng ta trên thị trường thế giới được củng cố. Vai trò của những người thợ khách[1] trên thị trường lao động trong những năm tới chắc chắn sẽ còn quan trọng hơn.

Bộ trưởng lao động Theodor Blank, năm 1964.     

Những người thợ ngoại quốc này là ai, nguồn gốc thế nào, đến Đức với động cơ gì? Dorte Huneke tóm tắt như sau về những người thợ ngoại quốc gốc Thổ Nhĩ Kỳ[2]: „Điểm giống nhau là họ có một hộ chiếu Thổ và một hợp đồng lao động. Ngoài ra thì khác nhau nhiều hơn là giống nhau. Họ đủ loại: đàn ông, phụ nữ, người Thổ gốc Kurds, Zirkan, Laze[3], Hy Lạp, Armenia; họ là tín đồ Cơ Đốc, Do Thái, Hồi giáo giòng Shia, Sunni, Alevi; họ là nông dân, ngư dân, người cộng sản, kẻ quốc gia, đủ loại già trẻ. Hầu hết đều thiếu học, nhiều người không biết chữ. Quan trọng nhất là một thân hình vạm vỡ và không bệnh tật. Hàng triệu người nộp đơn xin đi mặc dù chỉ một phần tư được chấp nhận. Họ ra đi để trốn nạn thất nghiệp tại quê nhà, một đất nước nghèo đói về kinh tế, ngột ngạt về chính trị. Có người hy vọng có cơ hội sống cuộc đời độc lập ra khỏi tù túng của truyền thống gia đình, hoặc hy vọng được theo đại học ở châu Âu. Người khác thì đơn giản trốn chạy nghèo đói, áp bức, hay bị truy lùng vì chính trị. […] Người ta nghe đồn đãi rằng ở đó đất đá cũng bằng vàng hoặc những huyền thoại tương tự về Tây Đức. […] Không ai nghĩ rằng họ sẽ sống lâu dài tại đây. Họ đi làm trong xí nghiệp chỉ để kiếm tiền giúp gia đình, hoặc mua sắm máy móc trữ sẵn trong kho đợi ngày về nước. Vui chơi giải trí là chuyện xa xỉ. Nhiều người thấy không cần học tiếng Đức. Thế mà cuối cùng đa số đều ở lại lâu dài, thế hệ này nối tiếp thế hệ khác. […] Đến nay trong đầu thế kỷ 21 thì người gốc Thổ thuộc một trong những nhóm thành đạt nhất trong giới làm phim, bác sĩ, doanh nhân. Họ điều khiển chương trình truyền hình Đức, họ là cầu thủ đội bóng quốc gia, họ thành lập sân khấu kịch nghệ, họ đoạt giải thưởng văn chương, họ thành công trong khoa học, họ đại diện cho nước Đức trong quốc hội châu Âu. Đi tiên phong dọn đường cho những thành đạt đó là thế hệ ’thợ khách’ của thập niên 1960“.

Trong vòng vài năm sau hiệp ước đầu tiên với Ý, việc tuyển dụng thợ ngoại quốc còn được tiến hành thận trọng để rút kinh nghiệm; vả lại, công đoàn và giới truyền thông cũng thường lên tiếng chống đối. Bước ngoặc trong thị trường lao động Đức năm 1960 làm thay đổi mọi chuyện. Lần đầu tiên sau chiến tranh, số người thất nghiệp (270.000 người) ít hơn số công ăn việc làm đăng ký tại sở tìm việc (645.000). Cũng là lần đầu tiên nạn thất nghiệp xuống dưới 1%.

Đấy là biểu hiện của toàn dụng lao động lần đầu xuất hiện và còn kéo dài suốt một thập niên. Không ai còn nghi ngờ về tình trạng thiếu hụt lao động cần phải lấp đầy để phục vụ kinh tế.

Trước tình trạng đó, mọi cuộc tranh luận nên hay không nên tuyển dụng lao động ngoại quốc trở thành thừa thãi. Quá hiển nhiên là phải có lao động ngoại quốc mới bảo đảm phát triển kinh tế và nâng cao phồn vinh cho dân Đức. Cũng quá hiển nhiên là phải kiếm gấp một số lượng lớn lao động ngoại quốc mới bảo đảm tốc độ phát triển và bù trừ cho những giảm sút lao động nói trên. Nhật báo Thế Giới (Die Welt) viết năm 1964: „Để phát triển và mở rộng nền kinh tế quốc gia, lao động ngoại quốc vô cùng quan trọng – đúng thế, phải nói là họ không thể thiếu được. […] Những ngành mới phát sinh và những ngành phát triển cực nhanh hoàn toàn phụ thuộc vào sự tăng trưởng lao động ngoại quốc, khi mà tính cơ động của lao động bản xứ không đủ cao để đáp ứng nhu cầu[4]“.

Các hiệp hội công nghiệp cũng thừa nhận rằng yếu tố cơ động là ưu điểm tuyệt đối của lao động ngoại quốc. Các hợp đồng lao động đều rất ngắn hạn. Khi hết hạn hợp đồng một năm mà xí nghiệp không cần nữa thì người lao động ngoại quốc phải cuốn gói về quê[5], công đoàn không quan tâm can thiệp. Một thời gian sau, khi sản xuất đòi hỏi thêm hàng ngàn lao động, xí nghiệp có thể có ngay trong vòng một thời gian ngắn, hoặc tuyển dụng lại người thợ cũ đã quen việc. Đối với người thợ Đức được luật lao động bảo vệ, chuyện như thế khó lòng xảy ra. Người lao động ngoại quốc vì thế được xem như một lực lượng lao động trừ bị, đóng vai trò rất quan trọng trong giai đoạn tái cấu trúc kinh tế, giai đoạn mà sự tăng giảm và chuyển dịch lao động xảy ra rất nhanh.

Ngày 10.9.1964, người thợ thứ một triệu, Armando Rodrigues de Sá từ Bồ Đào Nha, đến Cologne và đối diện bất ngờ với cuộc đón tiếp long trọng mà có lẽ trong đời anh ta không bao giờ thấy. Quà tặng là chiếc xe gắn máy do thị trưởng thành phố Cologne trao tặng tận tay tại nhà ga khi chiếc tàu vừa cập bến. Cũng trong ngày này, bộ trưởng lao động Theodor Blank phát biểu khá đầy đủ về tầm quan trọng đặc biệt của lao động ngoại quốc trong nền kinh tế hậu chiến CHLB Đức.

Ngoài mối lợi lớn lao về kinh tế mà chúng ta dễ dàng nhận thấy qua các thống kê, còn có những mối lợi phi vật chất cũng vô cùng quan trọng cho chính trị, xã hội và ngoại giao Đức. […] Ngoài ra như Bộ trưởng Theodor Blank phát biểu năm 1964: Việc tuyển dụng lao động ngoại quốc đã làm cho việc hợp nhất châu Âu, sự hòa hợp giữa những con người thuộc nhiều nguồn gốc và văn hóa khác nhau trở thành hiện thực.

Lời ca ngợi sự đóng góp của lao động ngoại quốc thập niên 1960 cho nước Đức không hề thiếu. Chúng ta có thể nghe từ những bài diễn văn của các chính trị gia cao cấp, cả báo chí truyền thông cũng không hề tiếc lời khen. Nhưng để tương xứng với những lời khen ngợi công khai đó, chính phủ đương thời không có nỗ lực đầy đủ để hỗ trợ những người mới đến, giúp họ tránh được những thua thiệt trong nghề nghiệp và xã hội, nhất là giúp họ có một cuộc sống đầy đủ nhân phẩm trong một quốc gia văn minh.

Cựu Thủ tướng Helmut Schmidt trả lời trong cuộc phỏng vấn năm 2011: „Người Đức không nhận thức hết những khó khăn nào để hòa nhập người ngoại quốc. Chúng ta không hề có một một hỗ trợ nào cho sự hòa nhập ấy. Cho đến bây giờ cũng thế. Vì thế tôi tự phê phán mình. Và phê phán những người khác. Chúng ta không làm tốt việc ấy. […] Ở trên cùng các cấp bậc chính trị vẫn còn thiếu ý thức và kiến thức về vấn đề này[6]“. Trở lại những thua thiệt của lao động ngoại quốc thời hậu chiến, chúng ta có thể nêu lên vài thí dụ:

1) Về điều kiện làm việc: Chúng ta không ngạc nhiên khi thấy các nghiên cứu về thị trường lao động đều có chung một kết luận: Đa số thợ ngoại quốc trong những năm cuối thập niên 1960 đều làm việc ở những vị trí thấp trong các lĩnh vực nặng nhọc nhất[7] như hầm mỏ, kỹ nghệ nặng, lắp ráp dây chuyền, xây dựng hoặc… hốt rác thành phố. Lý do được cắt nghĩa như sau[8]: Tình hình phát triển kinh tế mạnh mẽ trong những năm cuối thập niên 1950 đưa đến hậu quả là tình trạng toàn dụng lao động dần dần đạt mức tối ưu[9]. Tình trạng đó cho phép người đi làm có nhiều khả năng chọn lựa về ngành nghề, nơi làm việc cũng như lương tiền. Trong lúc thợ ngoại quốc bị ràng buộc bởi giấy phép lao động [ở một thành phố nhất định, có lúc chỉ trong một xí nghiệp nhất định], thì người Đức hưởng nhiều lợi thế hơn, họ có thể chọn lựa chỗ làm tốt hơn, ngành nghề nhẹ nhàng hơn, hoặc đã thăng tiến lên những vị trí cao hơn. Vì thế trong những năm đầu mới đến, lao động ngoại quốc làm việc tương đối cực nhọc, phải làm những công việc ở tầng thấp nhất trong công nghiệp mà người Đức không thích đảm nhận.

2) Công đoàn: Sự đối xử bất công với thợ ngoại quốc cũng nói lên mặt trái của các công đoàn. Mặc dù công đoàn vốn từ lâu có truyền thống đoàn kết với công nhân bị áp bức, nhưng trong lĩnh vực này thì truyền thống đoàn kết ấy dường như không vượt qua khỏi ranh giới chủng tộc. Qua cuộc đình công tháng 8.1973 tại hãng FORD ở Cologne „một vấn đề lớn bộc lộ rõ là, theo nhận xét của nhiều thợ Thổ Nhĩ Kỳ thì quyền lợi của họ đối với xí nghiệp không được hội đồng công nhân viên bảo vệ đúng mức, mặc dù 90% thợ Thổ Nhĩ Kỳ đều là thành viên của công đoàn[10]. Điều này xuất phát từ thực tế là đơn xin gia nhập công đoàn luôn luôn được kèm theo hợp đồng lao động. Người thợ chỉ việc ký cho xong chuyện. […] Sau khi luật bầu cử hội đồng công nhân viên được ban hành năm 1972, thợ ngoại quốc có quyền ứng cử, nhưng thực tế là 98% thành phần hội đồng đều là người Đức. Có trường hợp một ứng viên người Thổ ở hãng FORD được bầu với 31% số phiếu, cuối cùng cũng không được công nhận“[11].

3) Nhà ở: Đây là vết nhơ tồi tệ nhất trong việc đối xử với thợ ngoại quốc. Trong hợp đồng tuyển dụng có ghi rõ giới chủ nhân phải giải quyết chỗ ở đàng hoàng cho thợ khách, nhưng không quy định rõ rệt chất lượng cho nên các thợ khách phải sống trong những điều kiện hết sức tồi tệ. Hầm tránh bom thời chiến không phải là ngoại lệ, doanh trại quân đội Quốc Xã để lại đã là cao cấp lắm, bên trong nội thất thì hầu như không có gì. Nhiều người phải ra thuê nhà ở ngoài sau một thời gian.

Nhà tư nhân cho thuê thì thế nào? Chúng ta hãy đọc nhật báo Thương Mại (Handelsblatt) tháng 2.1967 về một cuộc khám xét[12]: „Trong một căn phòng chưa tới 15 mét vuông có sáu thợ khách người Thổ và Hy Lạp. Giường chồng kê sát nhau không đủ lối đi. Ở giữa phòng, bên dưới bóng đèn treo lủng lẳng là chiếc bàn được che phủ bởi những tờ nhật báo thay cho khăn trải bàn. Thật vô ích để đi tìm một tấm màn che cửa sổ, nói gì tới một bức tranh treo tường. […] Kiếm không ra chữ để diễn tả phòng vệ sinh. […] Ở một căn nhà khác: Ngay cả trong hầm nhà cũng có sáu người Bắc Phi trong một căn phòng bé tí. Phòng vệ sinh thì bẩn thỉu và hẹp đến độ không quay người được. […] Mỗi phòng loại đó, chủ nhà đòi 480 DM[13]“.

Các chủ nhà tư nhân thu tiền thợ khách gấp mười giá thị trường với điều kiện sống rất thiếu nhân phẩm. Họ đã làm giàu bằng cách lợi dụng hoàn cảnh khó khăn của người thợ khách. Tất nhiên đó chỉ là số rất ít, nhưng sự tồn tại loại người đó trong một xã hội văn minh nói lên điều gì?

Thợ ngoại quốc thì sống như thế, trong lúc CHLB Đức đã xây dựng một chương trình chung cư xã hội tuyệt vời, đã ban hành đạo luật nhà thuê thật ngặt nghèo để bảo vệ người đi thuê. Nhưng họ thả lỏng cho giới chủ nhân tiết kiệm tiền trên nhân phẩm người thợ. Họ thả lỏng cho giới chủ nhà tham lam đối xử với các thợ khách không bằng gia súc. Trên quê hương của Kant, của Max Weber, của Dahrendorf, những bộ óc tuyệt vời luôn luôn lấy nhân phẩm con người làm trung tâm điểm cho mọi tư tưởng, thế mà chính phủ có thể làm ngơ trước điều kiện sống tồi tệ của những người thợ khách đã có công tạo thêm phồn vinh cho xã hội. Đấy có phải là vết nhơ lịch sử mà giới lãnh đạo cao cấp thời đó phải nhận lãnh trách nhiệm? Có phải Thủ tướng Angela Merkel muốn rửa sạch vết nhơ đó khi gần đây mở cửa biên giới đón một triệu người nhập cư? Chỉ Angela Merkel mới có thể trả lời câu hỏi đó. [Chấm dứt đoạn trích dẫn sách].

Hậu chiến và hậu Covid: có gì khác nhau?

Giữa thợ Thổ Nhĩ Kỳ thập niên 1960 và thợ Đông Âu thế kỷ 21, điều kiện sinh sống đều tồi tệ và thiếu nhân phẩm không khác nhau. Tuy nhiên, Tây Đức thuở đó còn khó khăn, mọi người đều phải vật lộn với miếng cơm manh áo, có mấy ai quan tâm đến điều kiện sinh sống của những người „thợ khách“? Nhưng trong thế kỷ 21 hiện đại này, tri thức và đạo đức con người đã tăng lên vượt bực, thế mà vẫn còn kiếp sống nô lệ đằng sau hậu trường xã hội, đó chẳng phải là một sự sỉ nhục cho lương tâm loài người hay sao?

Xin cám ơn Covid. Nếu không có những ổ dịch trong các lò mổ thịt, có lẽ hiếm có ký giả nào chịu khó khảo sát một vấn đề ít người quan tâm. Nhưng nhờ lương tâm nghề nghiệp của các ký giả có lòng, họ đã đánh thức lương tâm người tiêu thụ Đức trước điều kiện sống tồi tệ của người thợ Đông Âu. Nếu những nhóm Mafia môi giới lao động vẫn giữ tính tàn bạo không kém người buôn nô lệ thế kỷ 17, thì người dân Đức dường như được thức tỉnh ít nhiều. Trên TV người ta ghi nhận một ý thức mới trong giới tiêu thụ. Họ sẵn sàng mua thịt với giá cao hơn, nếu qua đó, lương tiền thợ mổ thịt được nâng cao và súc vật được nuôi và xử lý nhân đạo hơn, tức là một loại thuế trên giá mua thịt. Chút ít như thế vẫn còn hơn không. Ít ra, bằng con đường phản đối ôn hòa, họ đã gây được sức ép lên giới lãnh đạo chính trị.

Sức ép từ người dân đã có tác dụng với tin vui hôm nay: chính phủ Đức sẽ bàn thảo để đưa ra đạo luật cải cách ngành mổ thịt. Chúng ta hãy chờ xem điều gì sẽ được thông qua, nhưng ít nhất là vài chuyện đã rõ ràng: Chính phủ sẽ cấm môi giới lao động làm mướn, các lò mổ thịt phải thu nhận nhân viên trực tiếp, chịu mọi ràng buộc của luật lao động hiện hành và bảo hiểm xã hội; tiền lương tối thiểu sẽ tăng lên; công ty mổ thịt phải chịu trách nhiệm về sức khỏe và điều kiện sinh sống của thợ ngoại quốc.

Hy vọng rằng, kiếp sống nô lệ cuối cùng sẽ từ từ biến mất trên đất nước này. Thật nực cười, con vi-rút Covid nhỏ xíu cũng lay chuyển được một bộ máy hành chính rườm rà, cải thiện được tình trạng tồi tệ vốn dĩ vẫn tồn tại hơn nửa thế kỷ nay.

Hy vọng xã hội hậu Covid sẽ không còn giống xã hội trước đây vài tháng.

Tôn Thất Thông, tháng 6.2020

Xem thêm:

Những bài đã đăng về Covid-19 trên DĐKP.

Những bài cùng tác giả về các chủ đề khác

Tài liệu tham khảo

1. Abelshauser, Werner.Lịch sử kinh tế Đức từ 1945 đến ngày hôm nay. Deutsche Wirtschaftsgeschichte von 1945 bis zur Gegenwart.
   ISBN 978-38-3890-204-3.
2. Dahrendorf, RalfXã hội và dân chủ ở Đức. Gesellschaft und Demokratie in Deutschland. R. Piper Verlag 1965
3. Foerster, LenaQuê hương mới bên bờ sông Rhein? Neue Heimat am Rhein?
   APUZ Nr. 1-3/2017 (Aus Politik und Zeitgeschichte)
4. Hardach, KarlLịch sử kinh tế Đức trong thế kỷ 20. Wirtschaftsgeschichte Deutschlands im 20. Jahrhundert. ISBN 3-525-33380-3
5. Herbert, UlrichLịch sử lao động ngoại quốc tại Đức từ 1880-1980.
   Geschichte der Ausländerbeschäftigung in Deutschland.
   ISBN 3-8012-3019-8
6. Huneke, DorteTừ nơi lạ trở về quê hương. Von der Fremde zur Heimat.
   de – Bundeszentrale für Politische Bildung
7. NZZ Neue Zürcher Zeitung, 27.6.2020: Schlachthöfe in Deutschland: Warum ohne Osteuropäische nichts geht (Lò mổ thịt ở Đức: Tại sao không hoạt động được nếu thiếu thợ Đông Âu).

Ghi chú

[1] Thợ khách: dịch nguyên gốc Gastarbeiter, chữ thường dùng để nói lên ý nghĩa là họ đến một thời gian ngắn và trở về nước, như một người khách. Thuật ngữ Gastarbeiter bị phê phán nên sau 1972, người ta dùng thuật ngữ „Ausländische Arbeitsnehmer – Lao động ngoại quốc“ hoặc „Arbeitsmigrant – Nhập cư lao động“

[2] Xem tài liệu D. Huneke

[3] Zirkan là dân thiểu số vùng Caucasus, Laze ở vùng Bosnia-Herzogevina

[4] Xem tài liệu U. Herbert trang 209

[5] Nhiều thợ ngoại quốc được xí nghiệp xin gia hạn để ở lại, mỗi lần một năm. Có người được kéo dài 10 năm, như thế là có điều kiện để có giấy phép cư trú dài hạn. Đấy là trường hợp của đa số người Thổ. Riêng người Ý và Tây Ban Nha thì hơn 90% về nước sau vài năm làm việc.

[6] Xem ZEIT Online ngày 20.10.2011 – Die Furcht des Helmut Schmidt

[7] Xin xem tuyệt tác của Günter Wallraff – Ganz Unten (Dưới đáy xã hội). Đấy là một phóng sự công phu, trung thực về những người ’thợ khách’. Sách này đã được dịch sang tiếng Việt Nam.

[8] Xem tài liệu L. Foerster

[9] Xem Thống kê thất nghiệp, lương và vật giá.

[10] Phí hội viên cũng rất cao: 1% lương đối với người đi làm nguyên ngày.

[11] Xem tài liệu L. Foerster

[12] Xem tài liệu U. Herbert trang 214-216

[13] Để độc giả so sánh: Tôi du học Tây Đức năm 1969, ở trong một phòng cư xá sinh viên đầy đủ nội thất, bếp, tủ lạnh, phòng tắm v.v… mỗi tháng trả 60 DM (đổi qua Euro là 30€).